BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قىزىل بيلەت (اڭگىمە)

ساتىر-سۇتىر ەتىپ، بۋىرقانا جانىپ جاتقان پەش ىشىندەگى جالىن قارا پليتانى تىلىمەن جالاپ، قىزىل تۇسكە بوياي باستاعان. قوس قۇدىعى بار، ەگىز ساقينالى شويىن نارتتاي قىزارا تۇسكەن. مەلس اقساقال قوس الاقانىن جايىپ، اجىمدەلە ٴبۇرىسىپ، سولعىن تارتا سۇيەگىنە جابىسار بولعان ساقتارىن وتقا قاقتادى. الگىندە عانا دالادان اياز سورعان جارتىلاي جانسىز قولدارىن قارىعان ىستىقتان جوعارى قاراي بۋ شاپشىدى. كەنەت قاريا قوس قولى شوققا تيگەندەي كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزىنە قاراي جۇلقىپ قالدى. «و، ٴتاڭىرىم! مەنىڭ ٴبىلىپ جانە بىلمەي جاساعان العاشقى جانە سوڭعى كۇنا-كەمشىلىكتەرىمدى كەشىرە گور! توزاق ازابىنان، ٴقابىر ازابىنان ساقتا! ٴبىر وزىڭە عانا سىيىندىم. ٴامين!» دەپ بەت سيپاعان. سوسىن وزىنە-وزى كۇبىرلەپ، «تۋ-ۋ، قانداي ىستىق ەدى» دەپ، توزاق جايىندا ويلانىپ كەتتى. 

جاسى الپىستى ەڭسەرىپ، ەگدە تارتقان شاعىندا قولىنا تاسپيح ۇستاعان. ٴدىندارلىعى ەل ەگەمەندىگىمەن تۇستاس. جادىنان جاستىق كەتكەن سوڭ بولمايدى ەكەن، بىر-ەكى قىسقا سۇرەنى كۇبىر-كۇبىر ەتىپ جاتتايدى. ۇمىتىپ قالا بەرەتىنى اشۋىن قوزدىرادى. سابىرىن سىنايدى. بۇرىندارى قۇداي، پايعامبار، ٴدىن، قاسيەتتى كىتاپ دەگەنگە يلانبايتىن. ٴبىراق ۇلدەش..، ۇكىلىم و دۇنيە تابالدىرىعىن اتتاعالى جۇرەگىندەگى مەنمەندىك، تاكاپارلىقتىڭ قارا پەردەسى قارس ايىرىلعان. جانىنان جاقسى كورەتىن ۇلدەشىن ٴوزى يمانداي سەنەتىن قىزىل پارتياسى دا اراشالاپ قالا الماعان. ەندىگى وتىرىسى مىناۋ: بويىندا – قۋات، ىسىندە بەرەكەت جوق.
ەسىك سىقىرلاي اشىلدى. دالادان بىرەۋ كىرىپ كەلە جاتتى. قاريا نەمكەتتى مويىن بۇرعان. كەلىنى ەكەن. كىرە سالا سامبىرلاي سويلەپ كەتتى.
- ٴتۇ-ۋ، كۇن قانداي سۋىق، قاتىپ قالدىم عوي، - دەدى كەلىن قوس قولىنداعى قىتايدىڭ الا دورباسىن جەرگە زىلتەمىردى اۋىرسىنىپ تاستاي سالعان سپورتشىداي جەڭىلدەپ.
- بۇگىن ٴجوندى تاۋار ساتا المادىم. بازاردا كومەرسانتتار قاپتاپ كەتتى عوي. كورشى-قولاڭ، تانىستار قارىزعا سۇرايدى. ولارعا ازعانتاي كيىم-كەشەگىمدى قارىزعا بەرسەم، بانكروت بولىپ قالمايمىن با؟
- ٴا، كەلىن شىراق، كەل جىلىنىپ ال، ٴشاي دە قايناپ تۇر، - دەدى قاريا ٴبىر قاجەتكە جاراعانىن ەسكە سالىپ. داستارحان ۇستىنە بەس-التى ٴتىلىم نان، كەشە ەكى نەمەرەسى نانعا باتىرىپ جەگەن، ىدىستىڭ جاقتاۋىنا جابىسقان قۇمشەكەر قويىلدى. ورتاداعا ىدىستا ٴبىر ۋىس ماي جىلتىرايدى. قاريا پەش پليتاسى ۇستىندەگى بۇرق-سارق قايناعان شاۋگىمدى ۇستەل ۇستىنە قويىپ، سابىرعا شاقىرعان.
- اتا، نەسىنە اۋرە بولدىڭىز. ٴوزىم-اق رەتتەيمىن عوي، - دەسىن كەلىن اياعىنداعى پيماسىن سىپىرىپ، ۇستىندەگى قاپتاما توندى، باسىنداعى ٴتۇبىت ٴشالىسىن توسەك ۇستىنە تاستاي بەردى.
- مىنا زامان نە بوپ بارادى ٴوزى؟ ەلدىڭ ٴبارى ساۋداگەر بولىپ كەتتى عوي. الۋشىدان ساتۋشى كوپ. بۇيتە بەرسە نە بولادى؟
قاريا ۇندەمەدى. كەلىنگە بەرەتىن جاۋاپ تابا المادى. بار بولعانى:
- ٴقايتسىن ەندى، ٴبارى دە كۇنكورىس، بالا-شاعانىڭ قامىمەن ٴجۇر عوي، - دەدى.
كۇنسايا تاڭ بوزىنان كەشكى ىڭىرگە دەيىن بازاردا تۇرىپ، ەكى بەتى الماداي نارتتاي قىزارعان. ٴشاي دە ٴۇنسىز ٴىشىلدى. داستارحان ٴۇستىن تىسكە باسار ازعانتاي تاعام جايناتىپ جىبەرمەسە دە، شۇكىرلىككە ۇيرەتكەن. كەشكە كەشە ەتسىز پىسكەن نان كوجە بار. مۇلگىگەن تىنىشتىقتى اۋلاعا اندەتىپ كىرگەن قايسار بۇزعان. اس ٴۇي ەسىگىن جۇلقي اشىپ، سۇتكە تويعان مىسىقتاي ەكى كوزى سۇلگىپ-شۇلعىپ، ىرجالاقتادى.
- ٴاي، قاتىن! سەن قايدا ٴجۇرسىڭ گۋليايتتاپ؟! – دەدى اراق ساتاتىن دۇكەندى جاعالاپ جۇرەتىن كۇيەۋى ۇيگە كىرەر-كىرمەستەن. – قايدا ٴجۇرسىڭ دەيمىن ساعان، ٴا؟
قاريانىڭ قاباعى ٴتۇيىلىپ كەتتى. كەلىن ماس ادامعا شاپتىعۋدى ٴجون ساناماعان. ىڭ-شىڭسىز ٴشايىن ٴىشىپ، جاستىققا باس قويعىسى كەلگەن.
- ٴاي، قاتىن! مەن ساعان ايتىپ تۇرمىن!
- قايدا بولۋشى ەدىك. بازاردا ٴجۇرمىز عوي.
- بازاردا ٴجۇرمىز دەيدى عوي، كىم... كىممەن ٴجۇرسىڭ سەن؟!
كەلىن ٴشاي ىشەر-ىشپەستەن كەسەلەردى جيىستىرا باستادى.
- داۆاي ماعان اقشا بەر!
- قايداعى اقشا! ٴوزىمىز ارەڭ كۇنىمىزدى كورىپ ٴجۇرمىز. ايتگۇلدەن قارىزعا اراق الىپ ٴىشىپسىڭ عوي.
- ىشكىم كەلدى، ال، ٴىشتىم. سەنىڭ نە شارۋاڭ بار؟! – دەپ دۇرسە قويا بەردى.
- اقشاسىن سەن تولەيسىڭ بە؟
- ٴوي، قاتىن، سەن ٴبۇيتىپ وتتاما! مەن سەنى نە ٴۇشىن الدىم. كوپ سويلەمەي اقشا بەر!
- اقشا جوق!
قاريا جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى:
- بالام، - دەدى اقىرىن، - جاتىپ دەم ال.
- دەم المايمىن! ال، سەن، - دەدى ايەلىنە بۇرىلىپ. – اقشا بەرمەسەڭ بار عوي، اۋىز ۇيدەگى بانكىلەردى الىپ كەتەم!
ەسىك قايتا تارس جابىلدى. قاريا كۇرسىندى. كۇنسايا كۇيەۋىنىڭ القام-سالقامى شىققان كيىمىنە، مۇساپىرلىك كۇيىنە قاراپ، قاباعىنىڭ استىمەن سىناي قارادى. ٴبىر كەزدە بۇعان راۋشان گۇل سىيلاپ، تۇنىمەن گيتارامەن ٴان سالاتىن سىرباز جىگىت كۇيەۋى ەمەس، باسقا بىرەۋ سەكىلدى. سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا، جو-جوق، ٴازازىل ازدىرعان مەزەتتە دۇنيە قالاي شىر اينالادى دەسەڭشى. كۇيەۋىنە قاراپ ٴىشى كۇيىپ كەتتى. باياعىدا تۇرسىنعا تۇرمىسقا شىققاندا بار عوي، ٴدال بىلاي كۇيزەلمەس ەدى. ەكى قولى، قوس نازىك يىعى اۋىرسىنعانداي. جىگىتتىڭ ەت تىرلىگى، ادامگەرشىلىك، يماندىلىعىنا قاراپ ەمەس، بايلىعىنا قىزىعىپ ٴتيدى ەمەس پە. «اكەنىڭ بايلىعى بالاعا مال بولمايدى» دەگەن راس ەكەن. مىنە، ەندى قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە بوس بەلبەۋ كۇيەۋىنىنىڭ قاۋقارسىزدىعىنا نالىدى. سوسىن... سوسىن وزىنە.
«گورباچەۆ قوي وداقتى تاراتقان، ايتپەسە ٴقازىر كوممۋنيزمدە ٴومىر ٴسۇرىپ وتىرار ەدىك» دەپ قاريا ىشتەي كەيىگەن. كەلىن بۇگىن قانشا اقشا تاپقانىن ساناي باستاعان.

* * *

اۋىل ەكىگە ٴبولىنىپ، ٴبىرى تومەنگى، ەكىنشىسى جوعارى اۋىل دەپ اتالاتىن. جازدا شاڭى بۇرقىرىپ، وسى ٴبىر ٴۇش-تورت ٴۇي تۇراتىن قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي كوشەدە بويىندا مالتا تاستار شاشىلىپ جاتاتىن. بۇل ٴوزى جوعارى اۋىلدىڭ شوگە-شوگە تۇگەسىلىپ، تەگىستەلگەن ەتەگى. بۇرىن عوي، بۇل اۋىل دۇركىرەگەن، ميلليونەر اۋىل بولاتىن. قازىرگى سىقپىتىن كورگەن ادام تاپ ٴبىر سوعىستان كەيىن قيراعان ەلدى مەكەنگە تاپ بولعانداي اسەردە قالادى. ٴالى ەسىندە، قاريا ويقى-شويقى توبەنى اتپەن ارالاپ، ەلدى سىپىرا تيگەندەي جۇمىسقا قۋاتىن. بۇل كەزدە ول جاس ەدى. بەتىندە ازداعان سىزات بار، ەتجەڭدى كەلبەتىنەن بولماشى ىزعار بايقالاتىن. ۇنەمى ۇرانداتىپ جۇرگەن، قالىڭ قاباعى مەن جالپاق ەرىندەرى اسا قابىسا قويماي، كەڭ جاۋىرىنى ەڭسەلى قىلىپ كورسەتەتىن. كۇلدى. قىزىل جالاۋلى پارتيانىڭ ۇرانىن اۋزىنان تاستاماي، قىمىزدىق قۇلپىرعان قىراتتى قاپتالداي بەرە سۇيگەنىن كەزىكتىرگەن. ٴبىر توپ قىزبەن گۇل تەرىپ ٴجۇر ەكەن. ۇلدەش. ارعى بەتتە الىستان مۇنارتقان تاۋ جوتاسى قاراۋىتادى. اتپەن القىنىپ جەتكەندە سەزدى، تاۋ قويناۋىنان ەسكەن ساۋمال ٴيىسى مۇرىن جاردى. ٴبىر ٴسات ٴوزىن ەركىن سەزىنىپ، جىلى جىميىپ، راحاتقا شومعان. عاجايىپ تاۋ بوكتەرى ەمەس، سۇلۋ قىزدىڭ سىيقىرلى جىميىسى ەلىتكەن ەكەن. قىزبەن تانىسپاق ويمەن تاياپ كەلدى.
- تانىسىپ قويايىق مەنىڭ اتىم... مەلس! – دەپ ات ۇستىنەن سەكىرىپ ٴتۇسىپ، قولىن سوزعان.
- ەسىمىڭىز قىزىق ەكەن، - دەدى قىز.
- نە ۇناماي ما؟ بىلە بىلسەڭ مەلس دەگەن...
- بىلەم، بىلەم... وڭكەي دوكەيدىڭ ەسىمىن ٴتىزىپ الىپسىز.
- بۇل قايدان كەلگەن باتىر ٴوزى؟ – دەپ سىقىلىقتاي كۇلگەن قىزدار. مازاقتاعانى. قۇربىلارىنىڭ دا ەزۋ تارتقانى ۇلدەشتىڭ جانىنا جاعىپ بارادى. جىگىت ٴسوز تابا الماي، كىبىرىكتەي بەرگەن.
- سەندەر سوسياليزمنىڭ نەگىزىن قالاعان كوسەمدەرگە ٴتىل تيگىزبەڭدەر!
- سوندا بىزگە قىل دەيسىڭ؟ ٴوزىڭنىڭ اتىن سونداي بولسا. ٴبىراق سەنىڭ كىناڭ جوق قوي. اكە-شەشەڭ باستىق بولسىن دەپ قويعان شىعار، - دەپ سىڭعىرلاي كۇلدى قىزدار.
- ٴاي، مەنىمەن جوندەپ سويلەسىڭدەر! – دەگەن قاباعىن ٴتۇيىپ.
- مۇندا نە ىستەپ ٴجۇرسىڭ؟
- سول... پارتيانىڭ جۇمىسى عوي، - دەدى جىگىت ٴسال جۇمسارىپ.
- قىزىق ەكەن... قىزدارعا دا پارتيانىڭ تاپسىرماسىمەن كەلەسىڭ بە؟ – دەپ قىزدار ودان بەتەر كۇلىسكەن.
- ٴاي، سەندەر پارتيامەن ويناماڭدار. پارتيا، پارتيا دەگەن... ول...
جانقالتاسىنان قىزىل بيلەتتى ٴسۇيىنشى سۇراعانداي الىپ شىقتى.
- مىنە، كوردىڭدەر مە؟
- پارتياڭ سول ما؟ جۇرەك تۇسىنا ساقتاپ ٴجۇر ەكەنسىڭ عوي.
سىڭعىرلاعان كۇلكى تاعى ەستىلدى.
- قاپ، بالەم، سەندەردى مە؟ تۇرا تۇرىڭدار، ٴبارىڭدى جۇمىسقا جەكپەسەم، - دەپ اتىنا قارعىپ ٴمىنىپ. ىشتەي كىجىنگەنىمەن، ايعايلاي المادى.
بۇل كەزدە التىن كۇن بۇلتقا جاسىرىندى. تاۋ ىشىنە سالقىن ٴتۇستى. اۋادا جاڭبىر ٴيىسى سەزىلدى. ىلە-شالا اعاش كۇتىرلەپ مورت سىنعانداي وتكىنشى نوسەر توپەپ بەرسىن. ٴۇستى-باستارى مالماڭداي بولعان قىزداردىڭ جۇقا كويلەگى بۇلتيىپ قالعان دەنەسىنە، جۇپ-جۇمىر ساندارىنا ەتىمەن قابىسا جابىسىپ قالدى. جالاڭاشتانىپ قالعانداي. جىگىت سۇيسىنە ات ۇستىندە ۇزاق قاراپ قالعان.
- وي، ۇياتسىز! ارى قارا! - دەدى قىزدار دەنەسىن قولىمەن قالقالادى. جۇزدەرى قىزىلكۇرەڭ تارتقان. كوپ ۇزاماي نايزاعاي جارقىلى ٴسونىپ، جاۋىن ابدەن باسىلدى. تاۋ ٴىشى حوش يىسكە تۇنىپ، جۇپار اڭقىدى. الىستاعى شىڭدار كۇن نۇرىنا مالىنىپ، جارقىراي ٴتۇستى. سوناۋ بيىكتەن، بۇلت اراسىنان قۇلاعان تاقتايداي جالپاق ساۋلەلەر جەردى كوگىلجىم اقشىل تۇسكە بويادى. بۇل تال-بۇتانىڭ اراسىنا سۋ كيىمىن سىعىپ جاتقان قىزدار جاققا بەتتەي المادى.

* * *

جەتى جىلدىق مەكتەپتى ورتاشا اياقتاعان. اكەسى اۋىلدا ٴجۇن-جۇرقا قابىلدايتىن زاگوتزەرنونىڭ بىلدەي ٴبىر باستىعى ەدى. شەشەسى ەسەپشىلىكتى كاسىپ ەتتى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە بۇزىقتىعى ٴۇشىن اكە-شەشەسى تالاي سوگىس ەستيتىن. وقۋىن اياقتاعان سوڭ اۋىلدا قوي باققىسى كەلمەي، ٴار ٴىستىڭ باسىن ٴبىر شالىپ كوردى. اقىرى بولماعان سوڭ اسكەرگە كەتكەن.
- مەلسجاننان حات كەلىپتى، - دەپ وتىراتىن ايىم شەشەسى. – قاراشى، سۋرەتىن. مەنەن اۋماي قالىپتى.
- ٴتۇ-ۋ، سەن دە ايتاسىڭ. قارامايسىڭ با، تۋرا ٴوزىمنىڭ جاس كەزىمدەگى ٴتۇرىم سياقتى، - دەيدى اكەسى داۋلەتقازى. شەشەسى تابان استىندا وسىعان وكپەلەپ قالاتىن.
- وسى بالانى وقىتپاسا بولماس. اۋىلدا نە بىتىرەدى؟ – دەگەن شەشەسى. داۋلەتقازى دا قوستاي:
- وقىتامىز، مىندەتتى تۇردە وقىتامىز، - دەگەن.
مەلس اسكەردەن كەلگەن سوڭ ٴبىر اپتا توي جاساعان. اۋىلعا سىيماي، قالاعا قىدىرىپ كەتەتىندى شىعاردى. اكەسى قالادان تامىر-تانىس تاۋىپ، قۇرىلىس تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىرعان. مۇنى دا ٴىلىنىپ، سالىنىپ ارەڭ ٴبىتىردى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ اتقامىنەر بولىپ، ەل-جۇرتتى جۇمىسقا جەگەتىن. اۋزىنان پارتيا، كوممۋنيزم دەگەن سوزدەر ٴبىر تۇسسەيشى. جۇرتتى قوعاداي جاپىرا دۇرلىكتىرىپ، سەس كورسەتەدى.
- سەن پارتيامەن ويناما! مەن بوس جۇرگەندەرىڭدى كورسەم ايامايمىن، - دەدى تەپسىنىپ. قىزدار سىقىلىقتاي كۇلگەن. كەيىن وسى ۇلدەشتى اتقا مىنگىزىپ، الىپ قاشىپ، ۇيلەگەن.

* * *

كوكتەم كەلىپ، كەستەلى ورامالىن جايعان شاق. كۇن اجەپتەۋىر جىلىنىپ، ەل-جۇرت ەگىن ەگۋ جۇمىسىنا كىرىسە باستاعالى قاشان. سوۆحوز تاراتىلعاندا اركىم وزىنە تيەسىلى جەرىن الىپ، قولدا بار تەحنيكامەن جەر جىرتىپ جاتتى. قولى قىسقالارى اركىمگە ٴبىر جالىنىپ، جەر كەپكەنشە ٴدان سەبە الماي دىلگىرگەن. اپاق-ساپاقتا اۋىل كوشەسىن اششى ايعايعا بولەپ، تراكتورلار القاپقا بەت تۇزەدى.
تاڭ سىبىرلەي بەرگەندە توسەكتە دوڭبەكشىپ جاتا الماي شىققان. قاريا شاعىن اۋىلدى ارالاپ ٴجۇرىپ، نەلەر ويعا بەرىلگەن. بۇل دۇنيەنىڭ بەيماع ۇلىم تۇستارىن باعامداي الماپتى. ٴبىر اياعى جەردە، ٴبىر اياعى كوردە تۇرعاندا ارتىندا ٴۇمىت ارتار جالعىز ۇرپاعىنىڭ ٴتۇرى اناۋ. وتباسىنان گورى اراق ساتاتىن ٴۇي جاقىن. قايسار ۇلى جالعىز ەمەس-اۋ، ٴبىراق قىزى قارلىعاشى جات جۇرتتىق ەمەس پە؟ بۇيتە بەرسە، جالعىز ۇلى ماسكۇنەمدىككە سالىنىپ، ساجدەگە باس ۇرماعان كۇيى ومىردەن ٴوتىپ كەتپەي مە؟ بالاسى تۋعاندا قيىندىقتان قورىقپايتىن، كەز كەلگەن بوگەسىنگە قاسقايا قارسى تۇرار دەپ ەسىمىن قايسار قويدى ەمەس پە؟ سوندا دەيمىن-اۋ، جالعىز مۇنىڭ تاسپيح تارتىپ، بەس پارىزدى ورىنداعاننان نە پايدا؟ و دۇنيەلىك بولعاندا پالەنشەنىڭ بالاسى توزاققا ٴتۇسىپتى، اكەسى ٴدىندار ەكەن، قۋ باسىن عانا ويلاپ، ۇرپاعىنا يماندىلىق جولىن مەڭزەمەپتى دەسە، جانى جۇماقتا دا جاي تابا ما ەكەن؟ ٴاي، قايدام، مەنىڭ بۇل ٴجۇرىسىم كوپكە كۇلكى كورىنەر. كۇنى ەرتەڭ جاۋى تۇرماق دوستارى دا «كەزىندە قىپ-قىزىل كوممۋنيست ەدىڭ، بۇگىن اۋزىنا اللانى الىپ، تاسبيح ۇستاپ الىپسىڭ، ەگەر بالاڭ كوشەدە تەڭكيىپ، ىشىمدىككە بوگىپ جاتسا، سەنىڭ اۋليەلىگىن، تىم قۇرىسا يمانعا شاقىرار مولدالىعىن قايسىسى» دەمەي مە؟ «ٴوز بالاسىنا تاربيە بەرە الماپتى، بىزگە ايتقان اقىلى كوك تيىن» دەۋشىلەر دە تابىلارى ٴسوزسىز.
مەلس قورا جاقتان الدەكىمنىڭ ىرسىلداپ، الدە جوكىرىنگەن داۋىسىن ەستىپ مويىن بۇرعان. قولىڭداعى تاياعى قالت-قۇلت ەتتى.
- ٴاي، كوكسوققان بۇل سەن بە؟ ەشكى ەكەن دەسەم، مال سياقتى جەردە شالجيىپ جاتقانىن نە؟!
قاريا بالاسىنىڭ قورانىڭ كولەڭكەسىنە ماساڭ كۇيدە قورىلعا باسقانىنا جارىلارداي بولدى. كەۋدەسىن ىزا كەرنەپ، ٴوشىن كىمنەن الارىن بىلمەگەن ادامداي دىلگىرىپ قالدى.
- ٴاي، تۇر دەيمىن ساعان! – قاريا بالداعىمەن ۇلىن جوتاسىنان سالىپ كەپ جىبەردى. اناۋ ىڭق ەتتى بىلەم، تالىپ قالعان ادامداي ورنىنان قوزعالا قويمادى.
سالدەن سوڭ كوزىن سىعىرايتا اشىپ، باسىن كوتەردى.
- ا-ااا، باتيا سەن بە؟
- ٴوي، شىرىك! ٴوستىپ جاتقانىنا نامىستانبايسىڭ با؟ شەشەڭ سەنى تۋعاندا قۋانىپ قالجا جەدى-اۋ! قايتەيىن... كانى، تۇر! ۇيگە بارىپ، جۋىن.
- ٴقازىر، باتيا. بارام عوي، بارا بەرسەڭشى!
- ٴاي، تۇر دەيمىن ساعان! اتاڭنىڭ ۇيىندە جاتقانداي جاتىسىڭ قاراي مۇنىڭ. ٴوي، كۇيدىرگى!
بۇرىنعى كەزى بولسا عوي، اۋىزى بوقتىققا تولىپ قالار ەدى. ٴقازىر تاسپيحىن ساناپ، اۋىزىن جىبىرلاتتى. قايسار ورنىنان ارەڭ تۇردى. اياعىن سۇيرەتە باسىپ، ۇيگە اياڭدادى. قاريانىڭ جارىعى كومەسكى جانارى دىمقىل تارتتى.
- ٴاي، سەنىڭ اراعىڭدى قالاي قويدىرسام ەكەن؟ – دەپ ىشتەي كۇبىرلەدى. – ەگەر سەن اراقتى قويساڭ، مەن قىزىل بيلەتىمدى وتقا ورتەپ جىبەرەرمىن. وسىدان قارا دا، تۇر!
- قويام عوي، باتيا. قىزىل بيلەت امان بولسىن! – دەپ اۋىزى كەبەرىسىگەن قايسار قالجىڭداماق بولدى. باسى سىنىپ، ٴىشى ورتەنىپ بارادى. شىركىن، ٴقازىر ٴشول باساتىن سۋسىن بولسا. تەڭسەلگەن كۇيى ۇيگە قاراي ٴجۇرىپ كەتتى.
قاريا ٴوزىنىڭ وتكەن ومىرىنە كوز جۇگىرتتى. قاي جەردەن قاتەلەسكەنىن بايىپتاي المادى. قارتايعاندا كورمەك بولعان زەينەتى وسى ما ەدى؟ بۇل كەزدە تاڭ اتىپ، جەر بەتىنە ساۋلەلەر تارىداي شاشىراپ كەتكەن ەكەن.

***

ماۋسىمنىڭ قوڭىر سالقىن كەشى تارباعاتاي تاۋى ەتەگىندەگى سايدىڭ ازۋ شىڭدارىنا الگىندە عانا باۋىر باسقان مەزگىل. ۇشكىل قۇز-جارتاستاردىڭ اراسىمەن سۋىلداپ، سىپسىڭداپ، بۇلعاقتاعان جەل باراقات تاپقان. ٴۇرجار وزەنى كۇندەگىسىنەن ارقىراپ كۇركىلدەيدى. ماڭايدا بۇدان اسقان وكتەم ٴۇن ەستىلمەيدى. قۋاتى تولىقسىعانداي قۇمىعا كۇركىرەگەن وزەن سارىلى قۇلاق تۇبىندە كۇمبىرلەيدى. بىردە ارقىراپ كۇركىلدەپ، كەيدە قىستىعا بۋلىعا اعىپ، وكسىگەندەي بولادى.
مەلس قاريا كۇندەگى ادەتىنشە ات سۋاردى. كۇنى بويى جاڭا وسكەن وسكىندى تالعاجاۋ ەتكەن كوك بيە وسقىرىنىپ قالدى. «ەلەس كورىندى مە؟» دەپ ويلاپ ۇلگەردى قاريا. اقشام جامىراردا وزەن بويىن جىن-شايتان توڭىرەكتەپ جۇرەد دەۋشى ەرتەدە كارىقۇلاقتار. اسپاندا قورعاسىن بۇلت قاپتاعان. انە-مىنە دەگەنشە قارا تۇندىك تەرەزەدەن تونەدى. تىرنانىڭ سيراعىنداي تاسقا ٴتونىپ، ٴتۇن تۇنەرىپ كەلەدى. كوپ كەشىكپەي اي قاراقوشقىل بۇلتتاردىڭ ار جاعىنان زىمىراپ بارا جاتادى. كوكتەمگى قارا سۋىق قاريانىڭ ونە-بويىن شىمىرلاتتى. جالعىز ۇلدىڭ جامان جولعا ٴتۇسۋى سۇرەڭسىز مۇڭدى قويۋلاتا ٴتۇسىپ، ەرىكسىز كۇرسىنتتى. قارا تۇنەك قويۋلاعان سايىن قاريانىڭ باسىنداعى دانەكەرسىز ويلار قايتا باس كوتەرىپ شىعا كەلەدى-اۋ! تۋ سىرتىنان بىرەۋ داۋىستادى.
- اتا!
سەلقوس بۇرىلدى. كەلىنى ەكەن.
-اتا، ۇيگە كىرمەيسىز بە؟ كۇن سالقىنداپ كەتتى عوي.
- ٴقازىر بارام، كەلىن شىراق.
قارت اتتىڭ باسىن ۇيگە قاراي بۇردى. «وسى كەلىن بولماسا، ۇيىمىزدەن بەرەكە كەتەر ەدى. قيىن-قىستاۋ شاقتا بولعانى كوڭىلگە – مەدەۋ، تۇرمىسقا سۇيەنىش بولدى» دەپ كۇبىرلەدى. قايساردى قويشى، كەلىنگە جانى اشىپ كەتتى. اسىرەسە، ەكى نەمەرەسىنىڭ جايى جانعا باتادى. كەيىن... نەمەرەسىنە الدەكىم «اكەڭ تۇيەگە مىنە المايتىن جامان ەدى» دەسە، نە دەمەك؟ قارتايعان شاعىندا ۇياتتان جۇرداي بولماي ما؟ ٴبىراق ونى ٴبىلىپ جاتقان قايسار بار ما؟ بالاسىن ويلاسا بولدى، جۇرەگى قىسىلىپ، تاماعىنا ىستىق تۇيىنشەك تىرەلىپ قالادى. كەلىننىڭ سوزىنە قاباعىن ٴسال كەرىپ، كوڭىلسىز كۇرسىندى.
- قايسار كەلدى مە؟ - دەدى كۇتپەگەن جەردەن. اپاق-ساپاقتا كەلىننىڭ بەتىندەگە بەيمالىم جىمييۋ، الدە كەكەسىن تابى ويناپ شىعا كەلەدى.
- كەلمەدى. بۇگىن دە كەلمەيتىن شىعار.
- جارايدى، ٴجۇر ۇيگە كىرەيىك.
- مەن اس ازىرلەپ قويدىم. سۋىپ قالماي تۇرعاندا...
- جاقسى، - دەدى قاريا اتتى جۇگەننەن ۇستاپ، ىلگەرى ٴجۇردى. وسىناۋ ىڭىردە وزىنەن باسقا بىرەۋ بار ەكەنىن سەزگەندەي سەلك ەتە قالدى. ەڭسەسى تومەن تۇقىرعان كۇيى ٴىلبىپ كەلەدى. الدەبىر جاقىن ادامنىڭ قازاسىن ەستىگەندەي تۇنجىراپ، ۇندەمەي قالدى. بەينە بىرەۋ الداپ كەتكەندەي كوڭىلى ورتايىپ قالدى. كەلىنىڭ ويى – تاماقتا، قاريانىڭ مۇڭى – بالادا بولاتىن. كەلىن دە كورگەندى جەردەن ەدى: شال كەلمەسە تاماعىنان اس وتپەيتىنىن بىلەدى. قايىن اتاسىنىن الدىنان شىققانى دا وسى.

* * *

مەلس قاريا تەلەديداردان ەلدىڭ دۇكەن كەزەگىندە تۇرعانىن كورسەتكەن كورىنىستەرگە قاراپ، ۇزاق ويلاندى. راديونىڭ قۇلاعىن بۇراسا دا، ەلدى دۇرلىكتىرگەن وزگەرىستەرگە، دۇربەلەڭ دۇنيە جايىندا قۇلاقدار بولىپ جاتتى. «زامان نە بولىپ بارادى ٴوزى؟» دەپ ساقالىن سيپادى. كوڭىلىن الەمتاپىراق قىلعان الدامشى دۇنيە. بۇرىنعى سىر سۋىرتپاقتايتىن وكىمەت قۇردىمعا كەتكەن جايلى جايسىز حابار. زامانداسى ايتبايدىڭ ٴبىر اۋىز ٴسوزى ٴومىرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن جالعاپ وتىرعان جالعىز ساباق ٴجىبىن كىلت ۇزگەن. «كسرو كۇيرەدى. الدا – ب ۇلىڭعىر زامان. كۇيزەلىسكە تۇسكەن جۇرت. تابانعا تىرەك بولار جالعىز ٴۇمىت - تاۋەلسىزدىك. قازاقتىڭ ازاتتىعى. ەل ەگەمەندىگى» دەگەن ٴشاي ۇستىندە. سەنبەگەن. الىپ يمپەريانىڭ دينوزاۆردىڭ كاڭقاسىنداي مۇراجايعا قويار ٴسات تۋعانىنا يلانباعان. مىنە، ساناسىن كەزگەن كوممۋنيزم ەلەسى كۇزدىڭ سۇرقاي سۋرەتىندەي وڭمەڭنەن ٴوتىپ، كوز الدىندا ساعىم بولىپ بارادى. جاسى جەر ورتاسىنان اۋسا دا، بۇل ٴومىردىڭ قىر-سىرىن تۇگەل تۇسىنە العان جوق. كەشە كەشكىسىن سۇعاناق ويلاردىڭ شىرماۋىنان سىلەسىن قاتىرىپ بارىپ كوز شىرىمىن العان. بۇگىنگى حابار تۇلا بويىن تۇرشىكتىردى. ۇيگە ادەتتەگىدەن ەرتە ساۋ ەتىپ كەلىنى كىردى. قاريا وقىس بۇرىلىپ:
- جايشىلىق پا، كەلىن؟ – دەدى سۇراپ ۇلگەردى.
- قايدان جايشىلىق بولسىن! دۇكەندەر قاڭىراپ بوس تۇر. دىم جوق. بۇرىن ەل مەنسىنبەيتىن، سورەدە وتپەي سىقاپ تۇراتىن كونسەرۆىلەر دە جوق.
- نە دەيت؟! جوعى قالاي؟ جەر جۇتتى ما؟
- جەر جۇتقان جوق. حالىق تالاپ الىپ جاتىر.
- اشتىق بولا ما، نەمەسە؟!
- بىلمەيمىن. ايتەۋىر قيىنشىلىق بولاتىنى انىق.
- قايسار قايدا؟
- بىلمەيمىن، جۇمىس ىزدەپ كەتكەن شىعار، - دەدى كۇيەۋىنىڭ ستاقانداس دوستارىنا ەرىپ كەتكەنىن ايتقىسى كەلمەي. - قالاداعى زاۋىتتار توقتاپ قالدى. جۇمىسشىلار قىسقارىپ جاتىر دەيدى.
- نە، نە دەيسىڭ؟! جۇت كەلە مە، نەمەنە؟!
- بىلمەيمىن. ايتەۋىر جاقسىلىق ەمەس. حالىق كوشىپ جاتىر.
- كىم، قايدا كوشىپ جاتىر؟
- ورىستار – رەسەيگە، نەمىستەر – گەرمانياعا، اركىم ٴوز جەرىنە.
- قازاق شە؟
- قازاق قايدا كوشەدى؟ بارار جەرى جوق قوي؟
- ە، ٴجون عوي. ٴبىز تۋىپ-وسكەن جەردەن الشاقتاپ قايدا بارامىز. بارعانمەن ٴبىزدى كىم جارىلقاپ قويار دەيسىڭ، - دەدى قاريا. كۇرسىنىپ، تەرەڭ ويعا باتتى.
- ايتپاقشى، اتا، ەستىڭىز بە؟
- نەنى؟
- اقشا اۋىسىپتى. توپان اقشا تيىن بولىپ قالدى.
- توپان اقشا؟! ٴرۋبلدى ايتاسىڭ با؟
- ٴيا.
- قاپ، اتتەگەن-اي! – دەپ قاريا سانىن سوقتى. – قانشا قۇنسىزدانىپتى؟
- مىڭ ٴرۋبلىن 4 تەڭگە بولىپ قالىپتى.
- ٴتورت-اق تەڭگە؟!
- نە، ۇيدە رۋبل كوپ پە ەدى؟
- ٴبىر ماشينەنىڭ قۇنى! ۇلدەش ەكەۋىمىز قايسارعا سۋ جاڭا «جيگۋلي» الامىز با دەپ جيناپ ەدىك. قايتەيىن، ٴبارى بوسقا كۇيىپ كەتتى عوي.
مەلس جۇرەگىن ۇستاپ، جۇرەسىنەن وتىرا كەتتى.
- اتا، اتا، سىزگە نە بولدى؟
قاريا ٴتىل قاتپاي شوگىپ بارا جاتتى. ٴجۇزى الگىندەي ەمەس، شوقىت ەكەن: «قۋ گورباچەۆ ٴۇمىتىمدى ٴسوندىردىڭ دە، وكىنىشتى الدانىش ەتتىڭ». سۋىق تەر ماڭدايىنان بۇرق ەتە ٴتۇستى. جۇرەگى قىسىلىپ بارادى. القىنا باستادى. اۋا جەتپەي، دەمىگىپ كەتتى. كەلىن شالدىڭ جۇدەپ كەتكەن ٴجۇزىن كورىپ، جىلدام ٴمۇساتىر يىسكەتتى.
- بۇل زاماندى ەنەڭنىڭ كورمەي ەرتە كەتكەنى جاقسى بولىپتى. ايتپەسە، سونشاما جىل تىرنەكتەپ جيناعان اقشانىڭ تۇككە تۇرعىسىز بولىپ قالعانىنا قاپالانىپ، ٴتىل تارپاي كەتەر ەدى، – دەدى قاريا. كەلىن ٴتىل قاتپادى. قاريا باسىن كوتەرىپ جالعىز عانا ٴسوز ايتتى:
- وسى كۇنگە دەيىن قيىندىقتىڭ ٴبارىن كوردىك قوي، بۇل دا وتەر دە كەتەر.

* * *

ٴتامپىش تاۋ ەتەگىندەگى سەلدىر-سەلدىر قاراعايلاردى قاريا قازاققا ۇقساتتى. جازعىتۇرىم ەڭىستى جەردە جايقالعان جاسىل كىلەم ۇستىنە قادالعان قىزعالاقتار سوناۋ ىقىلىم زاماندا جاۋمەن شايقاسقان بابالارىنىڭ قانى توگىلگەن ورنىن باسقان سەكىلدى. وتكەنگە كوز سالعان سايىن بالالىق شاعى ورالادى. ەبەلەكتەي ەلپىلدەپ جۇگىرگەن سايىن جول ۇشى بۇلعاقتاپ، بەلدەن بەلگە شاقىرا بەرەتىن. «قايران جاستىق شاق! قايران گۇل-گۇل داۋرەن، كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى-اۋ!». قازىرگى قالت-قۇلت ەتىپ بالداققا تاۋەلدى بولىپ قالعانى مىناۋ: ميمىرت ٴجۇرىسى ونبەي، تابالدىرىقتان اتتاۋ مۇڭ بولعان. كوڭىل شىركىننىڭ تۇزىگى بولار ەدى، ەگەر بالاسى جونگە كەلسە. ٴاي، قايدام، قىل مويىندى قۇتىنى سوراپتاپ، كۇنۇزاق بار اماناتتى ۇمىتادى. قايساردىڭ قازىرگى قالپىن كورسە كەميەك كەمپىرى كەمسەڭدەر-اۋ! كەلىنى بولسا قارىنى جەر سىزعان ەكى الا سومكەنى مىقشيا كوتەرىپ جۇرگەنى. ٴبارى ەكى بالانىڭ قامى دا. كاپىردىڭ ايەلى بولسا، ەكى مىقىنىن تايانىپ، ىزديا قاراپ، باياعىدا بالاسىمەن قوساقتاپ ۇيدەن قۋىپ شىعار ما ەدى.
- اتا، بەل جازىپ وتىرساڭىزشى. كۇنى بويى تۇرىپ اياعىڭىز تالعان شىعار، - دەپ كەلىنى تاپال تامنىڭ كولەڭكەسىنە ورىندىق اكەپ قويدى.
- ٴا، ٴجارايدى، كەلىن. الگى قايسار اراعىن قويسا، قورا سالىپ تاۋىق ۇستاساق ٴجون بولار ەدى.
- كىم؟ قايسار ما؟ – دەپ كەلىن سابا پىسكەندەي گۇمپ-گۇمپ كۇلسىن. –قازىرگى زاماندا ەشكىم سوقىر تاۋىعىڭ بەرسىن. وعان جەم قايدا؟ بايلاردىڭ ٴوزى تارىدان تاسپيح تارتىپ وتىرعان جوق پا؟
- الگى، ماشينەگە جيناعان اقشا بەس تاۋىق الۋعا جەتەر. مىنا جۇگىرمەكتەر ٴوسىپ كەلەدى. جۇمىرتقاعا تويىپ، كەكىرىپ ٴجۇرسىڭ دەگەنىم عوي، - دەپ قاريا مانا دايىنداپ قويعان ٴبىر بۋما سابان اقشانى كەلىننىڭ قولىنا ۇستاتتى. كۇنسايا ىڭعايسىزدانىپ قالعان.
- الا عوي، ەڭ بولماسا تاۋىق الايىق. جۇمىرتقاسىن ساتساڭدار، جەم دە بولادى.
كەلىننىڭ كوزى كۇلمىڭدەپ كەتتى. سىرتتان بىرەۋدىڭ كىرىپ كەلە جاتقانى ٴبىلىندى. اقشانى جاسىرا قويدى. قايسار ەكەن. ەكى كىشكەنتاي جۇگىرىپ الدىنان شىقتى.
- اكەلەرىڭ قاجىلىقتان كەلگەندەي مازسىڭدەر عوي، - دەدى كۇنسايا كۇيەۋىنىڭ ساقال-مۇرتىن باستىرىپ، ادام قالپىنا كەلگەنىنە قۋانىپ.
- وسى سەن قۇرعاق سوزبەن قۋىرماساڭ كۇنسايا بولارمىسىڭ، - دەدى قايسار ەكى بالاسىن قۇشاعىنا قاپسىرا قىسىپ.
- جىلۋى جوق جىلتىر شاپان سەكىلدى اكەلىك مەيىرىمىڭ ويانا قالىپتى عوي، - دەپ كۇنسايا كەكەتە كۇلدى.
قايسار ورنىنان قوپارىلا تۇرعان. قاريا بالاسىن سىناي قارادى. بۇرىنعى ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەڭگەزەردەي قايسار جوق. شوككەن، ارىپ-ارشىعان. ارتىق ەتىن سىلىپ تاستاعانداي. جۇقا جەيدەنىڭ سىرتىنان يىق سۇيەگى شىعىپ، ٴبىلىنىپ تۇردى. شەكەسىنە ەكى تارام سىزات تۇسكەن. شاشىنىڭ شەتى اقۇشتانىپ كەتىپتى. بالاسى ىشكىلىككە سالىنعاندا ۋايىمعا سالىنىپ، قانشاما كۇن، اي توستى ەكەن؟ تابانىنا تىكەن كىرگەندەي تىپىرشىپ، ٴبىر ورنىندا بايىز تاپپاي، ىڭىرانا ساعاتىنا قاراپ وتىرار ەدى. جۇيكەسى توزىپتى. جۇرگەن جەرىن قان بازار جاسايتىن بالاسىنىڭ ٴبىراق كۇندە وزگەرىپ، ادام قالپىنا كەلگەنىنە تاڭىرقادى. قازىرگى تۇرىسى مىناۋ: ساپ-ساۋ، ىشپەگەن. جازدا جۇرت كۇنگەي بەتتىڭ كۇرەڭسەلىن، قياقتى ٴشوبىن شالعى جۇزىمەن جاپىرىپ، جال-جال بوپ سۇلاتىپ جاتقاندا بۇل قامسىز قورانىڭ تۇبىندە قورىلعا باساتىن. كەيدە شوپشىلەردى توڭىرەكتەپ، كەرىسىپ، توبەلەس شىعارتىن. قاريا سول قىلىقتارىن كورىپ، ەستىگەندە ٴىشى ورتا قۇرساقتانىپ قالاتىن.
ساۋلەسى تابالدىرىققا تۇسكەن كۇننىڭ وتىندە تۇرىپ الىپ، تاڭىرقاپ قالعان اكەسى مەن ايەلىنە الما-كەزەك قاراپ، سويلەپ كەتتى.
- سەندەر مەنى نەگە وزگەرىپ كەتتى دەپ تاڭعالىپ وتىرعاندارىڭدى بىلەم. ٴشاي قۇيشى، سەندەردىڭ شىدامدارىڭدى تاۋىسپاي، ٴوزىم-اق ايتىپ بەرەيىن، - دەدى قايسار جەر ۇستەلدىڭ شەتىنە جاقىنداي ٴتۇسىپ. قاريا موينىن وقىس بۇرىپ، قۇلاق تۇرگەن. كۇنسايا ٴۇنسىز كەسەگە ٴشاي قۇيۋعا كىرىستى.
- مەن اقىماق بولىپپىن، - دەدى قايسار ابەستىك جاساعانىنا وكىنىپ. – مەيلى، وتباسىنىڭ اماناتىن اياقاستى ەتىپ، ەل باسىنا كيىندىق تۋعاندا جىگەرسىزدىك تانىتقان، بار اۋىرتپالىقتى ايەلىنىڭ موينىنا ارتا سالعان بەيشارا بەيباق دەسەڭدەر دە وزدەرىڭ بىلىڭدەر. ايتەۋىر، كىنالى ەكەنىمدى مويىندايمىن. قۋ اراقتىڭ كەسىرىنەن تالايلاردىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ كەلتىرىپپىن. وزىمە دە، وزگەگە دە زيانىم ٴتيىپتى. سوعان وكىنەم، - دەگەندە مەلس پەن كۇنسايا بىر-بىرىنە جالت قاراستى.
- سونى تۇسىنگەنىن ٴۇشىن دە جاراتقانعا مىڭ دا ٴبىر شۇكىرلىك، - دەدى قاريا وي ۇستىندە ساقالىن قولىمەن تارامداي سيپادى. مۇڭ كىرەۋكەلەگەن جانارى جىلىپ، اڭعال ٴۇمىت ساۋلەسى جىلت ەتتى. بۇرىن اۋىزعا يلىكپەگەن ۇلىنىڭ ٴقازىر كۇز مەزگىلىندەي كۇرت وزگەرىپ شىعا كەلگەنىنە تاڭ. جالعىزىنىڭ اقتارىلا ايتقان ٴاربىر ٴسوزىن كۇننىڭ سىزدى ساۋلەسىندەي جۇرەككە ٴسىڭىپ جاتىر. شىركىن، ۋاقىت! دۇنيەدەگىنى ٴوز دەگەنىنە كوندىرىپ، قالاۋىنشا وزگەرتىپ، قايعى-مۇڭدى ٴوشىرىپ، ەمدەپ جازادى ەمەس پە.
- ارينە، وسىنداي جاعدايعا تۇسكەنىمە ٴوزىم دە كىنالىمىن. اۋىلداستارىما، اعايىن-تۋىسقا جەكسۇرىن، ىشكىش اتانعانىم ٴۇشىن ٴوزىمدى تالاي جازعىردىم. سىزدەردەن كەشىرىم سۇرايمىن!
- كەشىردىك، - دەدى اكەسى قاباعى ٴتۇيىلىپ، جىگەرلەندىرىپ: – بوسقا بورداي توزا بەرمەي، قالاي ادام قالپىنا كەلگەنىندى ايتپايمىسىڭ. قايسار دەگەن اتىڭ بار ەمەس پە. قاتىن-بالا شاعانىڭ الدىندا كوز جاسىڭدى كولدەتىپ، بوركەمىك بولۋىڭدى دوعار. ەسىڭدى جي. جونگە كەل! – دەدى.
اكەسىنىڭ ٴار ٴسوزى كوڭىلىندە قۇراننىڭ اياتىنداي جاتتالىپ قالدى. ايەلى مەن بالالارىنىڭ الدىندا تىم كىشىرەيىپ كورىنگىسى دە كەلمەدى.
- ايتسام، ايتايىن، - دەدى قايسار داۋىسىن كۇرت وزگەرتىپ. سۋىق سۋعا باسىن مالعانداي ەسىن تەز جيىپ العان. سول كۇنى مەن قاتتى ٴىشتىم. ۇيدەگى سوڭعى بانكىلەردى اراق ساتاتىن ايتگۇلگە اپارىپ بەرگەنىم ەسىمدە. ٴتۇنى بويى شانجاردىڭ تويىندا بولىپ، ارتىقتاۋ سىلتەپ جىبەرىپپىن. اراق ساتاتىن ايەلدىڭ سپيرتكە سۋ قوساتىنىن بىلەتىنمىن. بۇل جولى شىبىن ولتىرەتىن ٴدارى قوستى ما، الدە كۇشالا قوستى ما، بىلمەيمىن. ەسىم اۋىپ قالىپتى. الگى قىتايدىڭ «گۋنسي» دەگەن دەگەن پلاستماس بوتەلكەدەگى اراعىنان دا ۋداي بولىپ شىقتى. باسىم سىنىپ، ٴولىم بارامىن. سۋ سىمىرگەندەي ٴبىر جارتىنى دەم الماستان باسىما ٴبىراق كوتەردىم. سول-اق ەكەن، تاماعىم قارىلىپ، تۇنشىقتىم. سوڭعى دەمى بىتكەن ادامداي تىنىسىم تارىلدى. ەكى كوزىمنەن جاس ىرشىپ شىقتى. مۇرنىمنان اق بوزات ساۋلادى. ولگەن جەرىم وسى دەدىم. كۇزگى سارى جاپىراقتاي قالتىرىپ، جەرگە سۇلاپ ٴتۇستىم. بويىنان ىلعال كەتكەن گۇل قۇساپ سولىپ بارامىن. شىركىن، بىرەۋ ٴبىر جۇتىم سۋ بەرسە عوي. كوزىم الارىپ، اۋا قارماپ قالدىم. داۋىسىم قۇمىعىپ شىقتى. ٴۇستى-باسىنا شىبىن ۇيمەلەگەن، قولقانى قاپقان جاعىمسىز يىسىمنەن جيىركەندى مە، ەشكىم قول ۇشىن بەرمەدى. قولىمدى بۇلعاپ كوشەدەگى بالالاردى شاقىرىپ ەم، ماس ادامنان شوشىپ بەزە جونەلدى. «ٴاي، اعايىننىڭ ازارى بولسا دا، بەزەرى بولماس» دەپ ويلاۋشى ەدىم، ٴبارى بەكەر ەكەن. ٴبىرى قايىرىلىماي كەتتى عوي. الدە ىردۋ-دىردۋعا ٴبىر يىعىن تىعىپ جۇرەتىن جىگىت دەپ ەشقايسىسى يلىكپەدى مە؟ سودان نە كەرەك، سۋ ىزدەپ، ورنىمنان قالبالاقتاپ تۇرەگەلدىم. باسىم تەڭسەلىپ، قايتا قۇلاپ ٴتۇستىم. كۇن جەز تاباقتاي قىزىپ تۇر. تالىقسىپ كەتكەم كەرەك، كوزىمە ارۋاقتار ەلەستەي باستادى. ىشىمنەن ٴولدىم دەپ ويلادىم. وسىدان ٴتىرى قالسام، قۋ اراقتى اۋزىما الماسپىن دەپ وزىمە سەرت بەردىم. ٴبىراق ٴبارى بەكەر، كەش سياقتى. مەن ٴولىم بارا جاتتىم. ەندى ايەلىم مەن كىشكەنتاي ەكى بالامدى كورە الماي كەتەتىن بولدىم دەگەن وكىنىش وزەگىمدى ورتەدى. ٴولدىم، ٴبىتتى! ٴقازىر جان العىش پەرىشتە كەلىپ، جانىمدى و دۇنيەگە الىپ كەتەر دەپ ويلادىم. راسىندا، كوز الدىما اق كيىمدى سۇلبالار كولبەڭدەپ، ەلەستەي باستادى. الدەكىمدەردىڭ كۇبىرى قۇلاعىما جاقىن ەستىلدى. شىنىمەن قورقايىن دەدىم. ٴبىر كەزدە جانىما ٴبىر اق كيىمدى اقساقال كەلىپ:
- ەي، قايسار! تۇر ورنىڭنان! – دەدى سۇستى كوزدەرى مەنى جەپ قويارداي ٴتونىپ. ٴتىلىمدى جۇتىپ قويعانداي سويلەي السامشى. قورىققانىم سونشا، ونە-بويىم دىردەك قاعادى.
- ٴاي، پەندە! كۇناعا باتىپ جۇرگەنىڭ نە؟ – دەدى قاتۋلى قاباعى تۇكسيىپ.
- كەش... كەش... كەشىرىم سۇرايمىن.
جانىمدا تاعى ٴبىر اق كيىمدى ادامنىڭ سۇلباسى كورىندى.
- مەن سەنى ازعان ۇرپاق بولسىن دەپ تۋىپ پە ەدىم؟! - دەدى الدەبىر ايەل. و، توبا! توبەمنەن و دۇنيەلىك بولعان انام رەنجۋلى كەيىپتە ٴتونىپ تۇر ەكەن.
- كەشىر، مەنى انام! مەن ەندى تۇزەلەم، - دەدىم بالا كەزىمدەگىدەي.
- سەنى ويلاپ قايعى جۇتىپ جۇرگەن كارى اكەڭدى نەگە ويلامايسىڭ؟! ادال جارىڭا بار اۋىرتپالىقتى ارتىپ قويعانىڭ نە؟! ەكى بالاڭا نە تاربيە بەردىڭ؟! – دەپ دۇرسە قويا بەردى. كىرەرگە تەسىك تاپپادىم. انام مەن بەلگىسىز قارتتىڭ ۇستىندەگى اق كەبىنگە قاراپ، راسىندا ولگەن ەكەنمىن دەپ ويلادىم.
- كەشىر، انام! سەنىڭ اق ٴسۇتىڭدى اقتاي المادىم. ەگەر قايتا تىرىلسەم، ادام قالپىنا كەلىپ، وزگەرەم. ۋادە بەرەم، ۋادە!
- سەن اراقتى قويام دەپ اكەڭە دە، ايەلىڭە دە قانشا رەت ۋادە بەردىڭ؟ ٴبىراق ۋادەڭدى ورىندامادىڭ. سەنى ۇرپاعىم دەپ ايتۋعا ۇيالامىن، - دەدى انام كوڭىل تولماعان كەيىپپەن. – كانى، تۇر ورنىنان! سەنىڭ ۋاقىتىن ٴالى بىتكەن جوق. جەرگە ورال دا، اماناتىڭدى ورىندا. كارى اكەڭ، ايەلىڭ مەن بالالارىڭا قامقور بول! اعايىن-تۋىسپەن تاتۋ بول! ادال ەڭبەك ەت! جىگەرسىز بولما! بار ەندى، بول! – دەگەنى سول-اق ەكەن، جارىق دۇنيەگە قاس-قاعىم ساتتە كەلدىم. بىرەۋ دەنەمنەن تۇرتەدى. قاراسام، وسكەنباي.
- ٴاي، اتاڭا نالەت، قايسار! باسقا جەر تاپپاي قالعانداي تۋرا مەشىتتىڭ الدىنا كەلىپ سۇلاعانىن نە؟ تۇر، كانە!
شىنىمدى ايتسام، ٴوزىم ٴيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەتىن وسكەنبايدى كورگەنىمە قۋانعانىمدى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە الماسپىن. ورنىمنان اتىپ تۇرىپ، قۇشاقتاماق بولىپ باس سالدىم.
- كەشىرىڭىز، وسكەنباي اعا!
- ٴوي، كەت ٴارى ساسىماي. ۇستىڭنەن اراقتىڭ ٴيىسى مۇڭكىپ تۇر. جولاما ماعان، ارمەن تۇر!
- كەشىرىڭىز، - دەدىم ٴجۇزىم جىلىپ. كەنەت كوزدەرىم مەشىت اۋىزىنا اكەلىپ قويعان قۇلپىتاسقا قاشالعان سۋرەتتى كورىپ، تاڭىرقاپ قالدىم.
- مىناۋ كىم؟
- كىم بولۋشى ەدى؟ مەنىڭ اتام – ارتىقباي. مولدا بولعان كىسى. ٴبىراق سەنى ونى قايدان بىلەسىڭ. ول ولگەندە سەن دۇنيە كەلگەن دە جوقسىڭ. مىنا مەشىتتى سوعان ارناپ سالدىق قوي. سەن ٴوزىڭ ىشكىلىككە سالىنىپ، كوپ نارسەدەن ماقۇرىم قالىپسىڭ.
- ويباي، مىنا كىسىنى مەن جاڭا عانا كوردىم عوي!
- كەت ٴارى ساندىراقتاماي. بۇل - ولگەن ادام. كوردىم دەيدى عوي.
- ٴيا، ٴيا، كوردىم. مەنىڭ ولگەن شەشەمنىڭ جانىندا ٴجۇر ەكەن. مەنى سولار قينادى.
- نە دەيت! سەن ٴوزى ەسىڭنەن اداسقاننان ساۋمىسىڭ؟!
- راس ايتام. ماس ەمەسپىن. ساپ-ساۋمىن. تۇستە اراقتى كوپ ٴىشىپ قويىپ، باقيلىققا اتتانىپ كەتە جازداعام.
- ٴوي، مىناۋ نە دەيدى؟ سەن ٴوزى نە ايتىپ تۇرعانىڭدى بىلەمىسىڭ؟ ٴوي، شىرىك نەمە؟ سەن سياقتىلارعا ارۋاق قايدان كورىنسىن. اۋىزىمدى قىشىتپاي، جونىڭە كەت!
- وللاھي، بيللاھي يمانداي شىنىم.
- ٴاي، سەن ٴوزى ٴتىلىڭدى كاليماعا كەلتىرىپ پە ەدىڭ؟
- جوق. ٴبىراق ٴوزىمدى مۇسىلمان سانايمىن.
- كاليما ايتپاساڭ سەنى مۇسىلمان دەۋ قيىن.
- ايتام، ايتام عوي. نە دەيىن سوندا؟
- ٴاي، سەن اۋەلى اراعىڭدى قوي. ۇستىڭە قاراساڭشى، جەرگە مال قۇساپ اۋناپ جاتىپسىڭ. ۇيىنە بارىپ، جۋىنىپ، عۇسىل، دارەت الىپ كەل. سودان كەيىن ٴتىلىڭدى كاليماعا كەلتىرەرمىز. جاقسى ٴسوز ايتۋ ٴۇشىن ٴوزىڭ دە، كيىمىڭ دە تازا بولۋى كەرەك. ٴاي، ٴبىراق ٴناپسىڭدى جەڭە الار ما ەكەنسىڭ؟ – دەپ قولىن ٴبىر سىلتەپ كەتىپ قالدى.
- مىنە، سودان كەيىن ادام قالپىنا كەلدىم، - دەدى قايسار. – بۇل كەزدە كەش قارايىپ بارا جاتتى. ۇيگە كەلگەندە كۇنسايانىڭ ٴوزى تاڭدانىپ قالدى. سولاي ەمەس پە، كۇنسايا؟
كۇنسايا ماقۇلداعانداي باسىن يزەدى دە، اڭگىمەنى ودان ٴارى تىڭداۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ، سىرتقا شىعىپ كەتتى. مەلس ۇلىنىڭ ايتقانىنا دەن قويىپ، ويعا باتتى. نارىق كەلگەندە جۇرت سوۆحوزدان پايىن الىپ، تەحنيكالى پىشاق ۇستىنەن ٴبولىپ اكەتكەن. اسىرەسە، سوۆحوز باستىعى بولعان وسكەنبايدىڭ قولىنا مول دۇنيە تيگەن. ارادا ەكى-ۇش جىل سالىپ، ەل ەسىن جيدى-اۋ دەگەندە قايىرىمدىلىق جاساۋ نيەتىمەن اۋىلعا مەشىت سالماقشى بولعان. ٴوزى ٴبىر اقشامەن ساماۋرىن قايناتقان باي ەدى. مەلس ۇلىنىڭ وسى قاسيەتتى ورىنعا كەلىپ قونجيعانىنا كەيىگەن. مىنە، سول وقيعادان كەيىن ۇلى ادام قاتارىنا قوسىلعانى قىزىق.
- بىلەم، بۇعان سەنۋ قيىن، - دەپ جالعادى اڭگىمەسىن قايسار. – ويىمدا كاليما، عۇسىل، ٴناپسى دەگەن بۇرىن كوپ ەستىمەگەن بەيتانىس سوزدەر مازا بەرمەدى. العاش رەت ٴوزىمنىڭ كوپ نارسەنى جوعالتقانىمدى ٴتۇسىندىم. سودان ۇيگە كەلىسىمەن مونشا جاعىپ، اپتالاپ وسكەن ساقال-مۇرتىمدى كۇزەپ، ۇستىمە ٴتاۋىر كيىمدەردى كيىپ، ٴاتىر سەۋىپ الدىم. بۇل كەزدە ٴتۇن باتىپ كەتكەن ەدى. تۇپكى بولمەگە كىرسەم، ايەلىم مەن ەكى بالام ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. توسەكتىڭ اياق جاعىنا كەلىپ وتىردىم. كۇنسايا سىقىردان ويانىپ كەتىپ، مەنىڭ تىم وزگەرىپ كەتكەنىمدى كورىپ، تاڭىرقاپ ۇزاق قاراپ قالدى.
- بۇل سەن بە؟ – دەدى سەنبەگەن كەيىپپەن. ۇيقىعا قانباعان البىرت ٴجۇزى ماناۋراپ، سۇيكىمدى ەتىپ كورسەتكەن.
- مەن عوي. قايسارىڭمىن. مەن وزگەردىم. اراقتى تاستادىم. سەندەرگە قامقور بولام، - دەدىم. مەنىڭ مەرەكەگە بارارداي شىتتاي كيىنگەن ٴۇستىمدى بارلاي قارادى.
- شىنىمەن بە؟ – دەدى سەنىڭكىرەمەي. شاماسى، مەنىڭ بەرگەن ۋادەلەرىمنىڭ ٴبىرى بولار دەپ توپشىلاعان.
- ماعان سەنبەيتىنىڭدى بىلەم. ٴبىراق بۇل شىندىق.
ايەلىم قۋ ەمەننىڭ بۇتاعىنا ەرىپ تامشىلاعان قار سۋىنداي بولىپ، جاس شۇبىرتىپ جىلايتىن ادەتىنە باستى. مەنى قاپسىراي قۇشاقتاپ العان. جاقسىلىق جاساعان جاراتقانعا العىسىن جاۋدىرىپ جاتىر.
- قويساڭشى، قويا عوي ەندى، - دەدىم جاسى كىشىگە ٴتان سۇيكىمدى ەلگەزەك ۇنمەن. ٴىشىپ جۇرگەندە بايقاماعان ەكەم، قانشا قيىندىق كورسە دە، ۋاقىت ايەلىمە بيلىگىن جۇرگىزە الماپتى. قۇددى قىز كەزىندەگىدەي: قىتىعى كەتپەگەن، قول تيمەگەندەي. ارامىزداعى كۇزگى سۋىقتاي قامساۋلانعان تۇسىنبەستىك مۇلدە جوعالعان. ٴبىر كەزدە ەكى بالام ويانىپ، مەنىڭ موينىما اسىلا كەتتى.
- اكە، ەرتەڭ بالىق اۋلاۋعا بارايىقشى، - دەدى ۇلكەن ۇلىم قايرات.
- مەن دە قارماق بار، اكەم سياقتى ۇلكەن بالىق ۇستايمىن، - دەپ قانات كەنجەم قۇنجىڭداپ قويادى.
ٴبىر كەزدە كۇنسايا ىڭىلداپ ٴان سالدى. ٴبىز كوڭىلدى انگە قوسىلدىق. ول ٴان سالعان جوق، ارمانىن ايتتى. سول تۇننەن بەرى قايتا باقىتتى جانۇياعا اينالدىق.

* * *

بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ بىرەۋ ەسىكتى قاقتى. ول وسكەنباي ەدى. قايساردىڭ ەل قاتارلى ٴومىر ٴسۇرىپ، تىرلىك جاساي باستاعانىمنان قۇلاقدار بولسا كەرەك. بۇل كەزدە نامازدىگەر شاق بولعان. مەلس قاريا ناماز وقىماق بولىپ، دارەت الۋعا شىعىپ كەتكەن. كۇنسايا ٴشاي قامداماق بولىپ ەلى، وسكەنباي:
- اۋرە بولماي-اق، قوي، كەلىن. ٴدام اۋىز تيسەم بولادى، - دەپ ۇستەل ۇستىندەگى شەلپەكتىڭ ٴبىر ٴۇزىمىن بيسميللا دەپ اۋىزىنا سالدى. – رۇقسات بولسا، وتاعاسىمەن جەكە سويلەسەم دەپ ەدىم.
- جاقسى اعا، اس ازىرلەپ جاتىر ەدىم، ٴدام تاتىپ كەتىڭىز، - دەگەن كۇنسايا ىدىس-اياقتارىن جيىپ، دالاعا شىعىپ كەتتى.
- قايسار، وزىڭنەن مىنانى سۇرايىن دەپ ەدىم: وتكەندە مەنىڭ اتامدى كوردىم دەپ ەدىم عوي. اتام ماعان ٴبىر نارسە ايتتى ما؟
- ٴيا، وسكەنباي اعا. اتاڭىز مەشىتتى مەنىڭ اتىممەن اتاماسىن. مەشىت – اللانىڭ ٴۇيى، - دەدى.
- تاعى نە ايتتى؟
- مۇندا جيعان قۋ دۇنيەڭ سۇرالادى. ادال جولمەن نان تاپسىن دەيدى.
- ٴويپىرماي-ا، - دەپ تاڭداي قاقتى وسكەنباي.
- سىزگە كەدەي-كەپشىككە جاردەمدەسىن. ساداقا، زەكەت بەرسىن دەدى. بار ايتقانى وسى.
- ٴجون ەكەن. ەگەر كومەگىم كەرەك بولىپ جاتسا، ىرگەدەمىز.
- راحمەت!
وسى كەزدە اكەسى ۇيگە كىرگەن.
- اكە، ۋادەڭىزدى ورىندايتىن كەز كەلدى، - دەدى قايسار. وسكەنباي جالت قاراعان.
- قانداي ۋادە؟
- مەن اراقتى قويسام، قىزىل بيلەتپەن قوشتاسام دەگەنسىز.
- قالجىڭداپ، اشۋمەن ايتا سالعان ەم...
- ۋادەنىڭ اتى – ۋادە!
- ٴويپىرماي-ا، قالاي بولار ەكەن. ۇيرەنىپ قالدىق قوي. ٴقازىر بۇل قۇنى جوق قۇر قاعاز. ەستەلىك عانا دەگەندەي...
- كوممۋنيست مولدا – اتەيست مولدا سەكىلدى قۇلاققا ٴبىرتۇرلى ەستىلەدى ەكەن، اكە.
- جارايدى، قويمادىڭ عوي، مىنە قىزىل بيلەت، - دەپ توردە ٴىلۋلى تۇرعان كاستۇمىنىڭ قالتاسىنان سۋىرىپ الدى. – ورتە دەسەڭ، ورتەيىن!
ٴبارى سىرتقا شىقتى. كۇنسايا بۇگىن قالادان قايىن ٴسىڭلىسى قارلىعاش وتباسىمەن قىدىرىپ كەلەدى دەگەن سوڭ اۋلاعا قازان كوتەرىپ جاتىر ەكەن. تەمىر وشاقتىڭ استىنداعى لاۋلاعان قىزىل وت قوماعايلانا وتىندى قاۋجاپ جاتىر. مەلس ناقسۇيەرى ۇلدەشتىڭ سۋرەتىن ايالاعانداي ٴتورتبۇرىش بيلەتتىڭ سىرتىن ۇزاق سيپاپ تۇردى.
- اكە، قىزىل بيلەت، قۇران ەمەس قوي، قيمايتىن، - دەدى قايسار اكەسىنىڭ باتىلى بارماي تۇرعانىن كورىپ.
- ٴجون، ٴجون، - دەدى وسكەنباي.
- سەن بالا قادالعان جەردەن قان الادى ەكەنسىڭ.
- ونسىز قايسار بولا ما؟ – دەپ قوشتادى وسكەنباي.
- جارايدى، قيدىم وسىنى. بولمادىڭدار عوي. ۋادە - قۇداي ٴسوزى. ايانىپ قالار ەشتەڭەم جوق. شۇكىر، بالام ادام قاتارىنا قوسىلدى. كەلىنىم بار. ەكى نەمەرەم ٴوسىپ كەلەدى. زامان وزگەرسە دە، ادام وزگەرمەۋى كەرەك ەكەن. ادام ادامگەرشىلىگىن، مىنەز-قۇلقىن، تۋا ٴبىتتى قاسيەتىن وزگەرتۋگە بولا ما؟ توزىعى جەتكەن دۇنيەنى قانشا الپەشتەسەڭ دە ٴبىر كۇنى قيراپ، قۇنىن جويادى.
مەلس قاريا قىزىل بيلەتتى لاۋلاعان قىزىل وتتىڭ ىشىنە لاقتىرىپ جىبەرىپ، جانىپ بىتكەنشە ۇزاق قارادى. ىشتەي قينالىپ تۇرعانىن سەزدىرمەۋگە تىرىستى. قۇددى بۇكىل بالالىق شاعى، وتكەن ٴومىرى جازىلعان كينونىڭ لەنتاسى ورتەنىپ جاتقانداي. تەرەڭ كۇرسىنىپ، تىنىس العان.
- بۇل دۇنيە ۋاقىتشا ەكەن، - دەدى مەلس ويعا شومىپ. قاريا ناماز وقۋعا ۇيگە كىرمەك بولىپ قۇمانىن بالاسىنا ۇستاتتى. قايسار دارەت الۋعا بەكىندى.


اسحات ومىربايەۆ 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي