BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

«كەرۋەن» بۇگىنگى تاريحي كەزەڭ ٴۇشىن جاڭا ٴسوز، تىڭ كوزقاراس اكەلگەن تۋىندى

استانا. 12 مامىر. baq.kz - تۋعان ادەبيەت تاعدىرى سىن ساعاتتا تۇرعاندا بۇل تۇرپاتتى كىتاپتىڭ جارىق كورۋى – قوعامىمىزداعى دەموكراتيالىق ٴۇردىستىڭ جەمىسى.
«كەرۋەن» ۇلكەن ولشەممەن قاراعاندا پوەتيكالىق كىتاپ. ٴسوز قۋاتى، قازاق ٴتىلى قادىر-قاسيەتى جارقىراي اشىلادى. الايدا اۆتور بۇل پوەتيكالىق اتاۋ انىقتاما اننوتاسيا­سىندا «قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرى» دەپ كورسەتەدى. سەبەبى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك، قازاق ادەبيەتىنە سىن ساۋلەسىن ٴتۇسىرۋ ارقىلى نەگىزىنەن قازاق ٴسوزىن ادەبيەتتى جۇيەلەيدى. سىن جانرلارى ارقىلى ورىس ادەبيەتى كلاسسيكالىق ورەگە كوتەرىلىپ الەمگە تانىلعانى بەلگىلى. الايدا بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى ٴحىح عاسىر كوگىندەگى دەموكراتيالىق سىن ٴۇردىسىن قايتالاپ، ەسكى سۇرلەۋ شاڭىن قابۋىنا نەگىز جوق. «كەرۋەن» كەرىسىنشە، ادەبي سحەما-شارتتىلىقتاردى، كەزىندەگى تۇرپايى الەۋمەتشىلدىك سىن اكەلگەن شالا ساۋاتتىلىقتى، ٴتىپتى ورنىعىپ قالعان ساناداعى اكادەميزمدى ىعىستىرۋ باعىتىن تۇتىنادى. سوندىقتان ونىڭ قالامىنان شىققان «سىن» كوبىنەسە ەسسە بولىپ قابىلدانادى. ال مازمۇندىق تۇرعىدا، ۇزاق جىلدار قازاق ادەبيەتى ماسەلەلەرىمەن تۇبەگەيلى اينالىسقان بىلىم-بىلىگى اۆتوردىڭ باي ماتەريالى نەگىزىندە قازاق ادەبيەتتانۋىن كەڭەستىك دەماگوگيادان ارىلتادى. ياعني جاڭا ٴسوز – بۇگىنگى ادەبيەت لەبى، عىلىمي ستراتەگياسى ايقىن سەزىلەدى. سىن جانرىندا قازاق ادەبيەتى-رۋحانياتىنىڭ الەمدىك باسەكەدە بوي كورسەتەر بيىگىن بەلگىلەيدى. جاڭا ٴسوز – «جوق-باردى، ەرتەگىنى تەرمەۋ» اباي كونسەپسياسى. كىتاپتىڭ العاشقى بەتى «اباي – ٴبىزدىڭ زامانداسىمىز» ەسسەسىمەن اشىلۋى تەگىن ەمەس. ولاي بولسا، بۇگىنگى جاھاندانۋ تۇسىندا ادەبيەتتىڭ ەجەلگى ەكشەۋ-ەلەۋ ٴپرينسيپىن ۇستانىم ەتەدى.

«كەرۋەن» – باقىت كارىبايەۆانىڭ «قا­زىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دامۋ ار­نالارى» (ەلوردا، استانا: 2001) اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋىنىڭ كونسەپتۋالدىق تۇرعىداعى زاڭدى جالعاسى. وسى زەرتتەۋدەگى «اۋەزوۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى» «كەرۋەندە» ٴسوز شەبەرى عابيت مۇسىرەپوۆ، قازاق ٴسوزىنىڭ قۇنارى عابيدەن مۇستافين، 60-ىنشى جىلدار قازاق ادەبيەتى رەنەسسانسى سانالاتىن تاكەن ٴالىمقۇلوۆ، سايىن مۇراتبەكوۆ، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتەر ارقىلى قىزىل ٴجىپ بولىپ تارتىلادى. ماسەلە – قازاق كوركەمدىك الەمىنىڭ عىلىمي-سىني جۇيەلەنۋىندە. بۇل ٴۇشىن فيلولوگيالىق ٴبىلىم عانا جەتكىلىكسىز. تەرەڭ تاريحي تانىم قاجەت.
«ابايدان باستالعان جاڭا ادەبيەت جالعاسى» («قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى كوركەمدىك دامۋ ارنالارى») تانىمىنا تەرەڭ بويلاعان عالىم-سىنشى بۇگىنگى ادەبيەت بيىگىن بەلگىلەۋدە دە تالماي ىزدەنۋدە: نۇرلان ماۋكەن ۇلى شىعارماشىلىعىنا جاسالعان تالداۋى ايبەرگەنوۆ، ناجىمەدەنوۆ، ماقاتايەۆتار ساراپتاماسىن سىنشىنى تولىقتىرا تۇسكەن. بۇل باعىتتا «كەرۋەننەن» ٴبىز مىنا جولداردى وقيمىز: «ەسكىرىپ، توزىپ ەندى ومىرگە جارامسىز، كونە بوپ قالعان داستۇرلەردەن ٴوزىنىڭ نەگىزىن اۋلاققا سالادى. ىرگەسىن اجىراتىپ الىپ، تىڭ دۇنيەنى تاريحتىق جاڭا جولدان ىزدەيدى. وسىلايشا اقىن مەن اقىندىق تۋرالى، ولاردىڭ كوعام تىرلىگىندەگى مىندەت، مۇددەسى تۋرالى ٴوزىنىڭ ۇلكەن ٴورىس ارناسىن سارالاپ الىپ، بۇدان كەيىنگى شىعارمالارىندا ٴدال وسى ٴبىر ولەڭدە قالىپتانعان نەگىز بويىنشا ارەكەت ەتەدى» (21 بەت) ابايتانۋعا اۋەزوۆ قاداعان بۇل كىندىك قازىق بۇگىنگى قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ دا بولاشاعىن ايقىنداماقشى.
«اقىن»، «سىنشى» اتاۋلارى كونە زامان­نان-اق ٴدال وسى ميسسيانى كوزدەگەنى، ونىڭ بۇگىندىك جالعاسىن تابۋى – تاريحي قۇبىلىس. بۇگىن «ادەبيەت بار نەمەسە جوق» دەگەن دۇدامالمەن تۇيىقتالىپ وتىرعان كەزەڭ ٴۇشىن «كەرۋەن» – بۇل ماسەلەگە عىلىمي جاۋاپ قاتقان سوقتالى ەڭبەك. اكادەميكتەن قاتارداعى ستۋدەنتكە دەيىن بەرەرى مول، وقىرمان قاۋىم قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن باعالى كىتاپ.
«كەرۋەن» قازاق تاريحىنا تۇتاستىق تەندەنسياسىن تۇتىنادى. ماسەلەن، ساكەن ٴازىر ادەبيەت تاريحىندا تەك توڭكەرىسپەن عانا ورايلاس ٴتۇسىندىرىلىپ كەلسە، باقىت كارىبايەۆا اقىندى تابيعي-تاريحي تىڭ فوندا قاراستىرادى. بۋى بۇرقىراعان ومىرمەن بەتتەستىرەدى. بۇل ساناعا باسقاشا تانىم ساۋلەسىن تۇسىرەرى انىق. «كەرۋەننىڭ» ۇلكەن ٴبىر تاراۋى «تاعدىرى-تاريح» اتالۋى تەگىن ەمەس. كەزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسەسى كەتكەن تانىم كوزدەرى تارقاتىلادى. ٴبىر عاسىرلىق تاپتاۋىرىن بولعان سوۆەتتىك تانىمنان عاسىر باسىنداعى عىلىمي سۇرلەۋگە سەكىرىپ تۇسە المايمىز: سانا جارىق شاعىن ەمدەي المايمىز. وعان كورنەكىلىك-كاسىبىنە بەرىلگەن رۋحتىڭ تىنىمسىز جۇمىسى كەرەك. وسى فاكتور «كەرۋەننىڭ» كەزەڭدىك تاريحي سيپاتىن ارتتىرادى. اۆتور كەيبىر ناقتى دەرەكتى ماقساتتى سانالى تۇردە تاريح ٴۇشىن پايدالاناتىنداي. ٴيا، مىقتى بولساڭ، بۇگىننەن باستاپ تاريح جاساپ كور! سوندا عانا وتكەن تاريحىمىزبەن تۇتاسا الامىز. وسى ٴبىر كوركەم تەتىكتى مەڭگەرگەن قالامگەر ادەبيەتكە وزىنشە ٴىز تاستايدى. بۇگىن ميفكە اينالدىرىڭقىراپ العان تاريحىمىزعا جان بىتىرەدى. ماسەلەن، استانا تاريحى عالىم-جازۋشى قالامىندا ادەبيەتتەگى جاڭا پاراقتاي وقىلادى. ارقاعا ابىلاي سالعان «شاڭدى جول» رۋحانياتتاعى «ابىلاي اسپاس سارى بەل» ٴافوريزمنىڭ استارىنا بويلاي تۇسەدى: تاريحي كورنەكىلىك تابادى. تىڭ دەرەك كوزدەرى ساباقتالا تۇسەدى. بۇعان «شوڭ مەن شوقان»، «قارقارالى قازىلىق، جاتىرمىسىڭ جازىلىپ»، « ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىمەن» دەرەكتى حيكاياتتارىن قوسساق، تاريح قايماعى قالىڭداي تۇسپەكشى. ال نەگىزگى ادەبي ٴادىسى جاعىنان مۇحتار اۋەزوۆ نەگىزدەگەن «تاريحي تاقىرىپ» ومىرشەڭدىگىنە وي جىبەرگەندەيمىز. بۇل باعىتتا ول ماتەريال سۋ استى اعىنىمەن تولىعا ٴتۇسىپ، استانا التىن كومبەگە اينالادى. ونىڭ ابىلايدان بەرگى تاريحي تۇلعالارى بوي تۇزەيدى. دالا دەموكراتياسىن نەگىزدەگەن شوڭ بي وزىق ويلارىمەن شوقان ۇشتاسىپ جاتسا، كەشەگى تارلاندار توبىنىڭ سوڭعى بولات تۇياعى ٴسايدىل ومار ۇلى تالجانوۆ ساكەن جاڭاشىلدىعىمەن، الاش زيالىلارى قۇندىلىعىندا – اۋەزوۆ، ماعجان، ديۆايەۆ كەزەڭىندەگى تاشكەنت – ساگۋ جاندى تاريحىمەن ۇلاسىپ كەتەدى. ٴسويتىپ حح عا­سىردىڭ رۋحاني تىنىسى ەپيكالىق كورىنىس تابادى. كوركەم اشىلادى. بۇعان ساكەن – سوۆەتتىك زاماننىڭ اسىل مۇراتى رەتىندە تاريح ساحناسىنان كورىنگەن اسقان تالانتتى تۇلعا كارىم مىڭبايەۆتىڭ بۇگىنگە بەيمالىم ٴومىر پاراقتارىن قوسىڭىز. تاعى دا تاريحي تۇرعىدا قاراساق، 50-جىلدار كەلبەتى – قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمى – اۋەزوۆ، قاللەكي (قاليبەك قۋانىشبايەۆ)، كۇلاش بايسەيىتوۆا، دىنمۇحاممەد قونايەۆ اۋماعىندا اشىلادى. ال « ۇلى جىبەك جولى بويىمەن» ەسسەسىندە سول شوقان – اۋەزوۆپەن قايتا تابىسامىز. بۇل جولى دا تاريحي دەرەك كوركەم ونەرمەن ادەمى قويىنداسادى. ماسەلەن، شوقاننىڭ قاشقارعا ساپارى قۇلجا جولىمەن كەلە جاتقان جازۋشى جادىندا قايتا ٴتىرىلىپ جاندى ومىرگە اينالادى. «… ٴبىز كەگەنگە كەلسەك، جانا عانا جاز بولىپ تۇرعان كۇن كۇرت قۇبىلىپ، قالىڭداپ قار جاۋىپ قويدى. كۇندىز شۋاق توگىپ، ارقا-جارقا بولىپ تۇرىپ، كەرۋەن كۇركەسى ىرگەسىنەن تۇنىمەن جاۋعان اپپاق قار تاڭەرتەڭ شوقاننىڭ قاپ-قارا شاشىن سەنسەندەي باسىپ قالعان سۋرەت-حال ەسىمە ٴتۇسىپ وزىمە-وزىم جىميدىم» (330 بەت). ٴسوز جوق، بۇل دەرەك شوقان كۇندەلىگىنەن الىنىپ وتىر. سول سەكىلدى، «… ياپىر-اي، عايسا تۋما تۇرىپ اتا-بابام مەكەن ەتكەن بۇل ولكەمە وكشەم تيمەي كەتە جازداعان ەكەن-اۋ!» (337-بەت) دەۋى دە اۆتوردىڭ مول تاريحي ماتەريالعا قانىقتىعىن بايقاتسا كەرەك. سول سياقتى، سول شوقان زامانىنان اعىنى اينىماعان شارىن وزەنى، شوقان ۇناتقان «قوڭىرباس» وسىمدىگىنە دەيىن اۆتور نازارىنان تىس قالماي، ونىڭ ىستىق دەمىندە ەكىنشى ومىرگە اينالادى.
تاريحي تۇلعا – تاريحي تاقىرىپ مۇحاڭ (اۋەزوۆ) نەگىزدەگەن كوركەم دەڭگەيدەن قۇلدىراپ كەتپەۋى ٴتيىس. ال بىرىزدىلىك – ٴسوز، ستيل قايتالاۋ ونەرگە جات، ٴسىن-مىن ەكەنى بەلگىلى. باقىت كارىبايەۆا ٴوزىنىڭ تۇلعالى ادەبيەت كونسەپسياسىن ەسسەلىك كوركەم جاڭا نۇسقادا جازۋدى مۇرات ەتكەندەي. مۇندا كوركەمونەر مەن تاريح ادەمى قويىنداسادى: ادەتتەگىشە تۇلعا ارنايى تاقىرىپ ەمەس. تاريحي تاقىرىپ بۇگىندىك ينتەللەكتى سەزىمىندە ٴپىسىلىپ جەتىلەدى: تاريحي تىنىس وقىرمانعا جاڭا ٴسوز بولىپ جەتەدى.
ماسەلەن، «قارقارالى – قازاق قالاسى» (ماعجان) تاريحي تاقىرىپ ونىڭ «قارقارالى قازىلىك، جاتىرمىسىڭ جازىلىپ» ەسسەسىندە كوپتەگەن تاريحي دەرەك-دايەك ارقىلى تاريحي-كوركەم كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتەدى. ىرگەتاسى قۇنانباي زامانى بولىپ ەسكەك جەلدەي ەسىپ تۇر­عان جاقپار-جاقپار اق، قىزىل، كوك تاستاردان قالانعان مەشىت ماسەلەن، ەسسەگە تاريحي ­سيپات بەرەدى. ال تاريحي تۇرعىدا بۇل زاتتىق فاكتور تەرەڭدەي زەرتتەۋگە تۇرتكى بولادى. نەمەسە وسى شىعارماداعى قۇنانباي، اباي، ٴاليحان، احمەتتەر ەلەسى قالعان بەكمەتوۆتەردىڭ «جاسىل شاتىرلى» ٴۇيى تاريح پا، تاريح! بۇل بىردەن-بىر تاريحي كيەلى ورىندا جازۋشى جاڭا بۋىن ورتاسىندا تاتتىمبەت كۇيىن تىنداپ وتىر. بۇل كورىنىس فوتوسۋرەتپەن كورنەكىلەنگەن. ٴبىر ٴسات ۇنسىزدىك وقىرمانعا وي تاستاعانداي. ەسسەدەن ۇلكەن تاريحي ۇلاعات سەزىلەدى. شىعارما شاعىن، الايدا ونداعى كەڭ تاريحي اۋقىم ساناعا سالماق سالادى. مىنە، بۇل تىكەلەي اۆتورلىق قولتاڭبا جەڭىسى مەن جەتىستىگى. بۇگىندىك – كوركەمدىك تالاپتىڭ جۇزەگە اسۋى. ياعني تاريحي تاقىرىپتى بۇگىنگى وقىرمانعا ۇسىنۋ ٴتاسىلى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان.
«قارقارالى قازىلىق، جاتىرمىسىڭ جازى­لىپ» اتاۋىنان باستاپ تاريح ٴيسى شىعادى. مار­عۇلان قازبالارىنان، شوجە اقىن سوزىنەن سا­­باق تارتادى. ول – وزىنشە تاريحي ارنا. ٴما­لىك­­سايداعى ٴمادي بەيىتى، مۇنداعى ٴاليحان، اح­­مەت ٴىزى ٴالى اشىلماعان جاڭا تاريح بەتتەرى وسى­­­نى سەزىنگەن اۆتور تەرەڭ دەمالىپ: «…الىپ­­تار ىزىنە ٴتۇسىپ كەتكەن مەنىڭ ويىم تۇرماق بوي­ىم دا كورىنبەي قالدى» (321) دەۋىندە ٴۇل­كەن مىندەت، الىنباعان ادەبي-تاريحي اسۋ بەلگى بەرەدى. ال «…بۇل شوعىردىڭ جۇپ جازباي بىرگە قيمىل كورسەتۋى، الماعايىپ كۇندە دە سۋسىمالى التىنداي بارحان ىشىندە ٴىز قالدىرىپ جوتالانا كوشۋى دە سودان. سول كەنتتەي اقىل-ويعا كەڭ ٴورىس بولعان جازيرا مەكەن وسى قارقارالى قازىلىق ەدى-اۋ (329-بەت) دەگەندە دە، قازاقتىڭ ابايدان بەرگى تاريحى تەرەڭ تىنىستاعانداي سەزىنەسىڭ.
«كەرۋەنگە» ەنگەن باقىت كارىبايەۆانىڭ كوركەم دۇنيەلەرى وسى ۇردىستە تاريحقا وسىلايشا وتكىر ساۋلە ٴتۇسىرىپ وقىرمان سەزىمىن شيراتا تۇسەدى. بۇل باعىتتا جازۋشى قالامىنا قۇنارلى دا باي ماتەريال ىلىككەن. ماسەلەن، شوقان زامانىنداعى شوڭ بي اقىل ورەسى، بيىك پاراساتىمەن تۋعان تاريحىمىزدى اباي-شوقان دەڭگەيىندە كورسەتىپ بايىتا تۇسەتىنىنە كوز جەتەدى. مۇندا دا اسا باي تىڭ دەرەك جاڭاشا پايىمداۋلار ارقىلى التىن تاريحىمىزدىڭ جاڭا پاراعىنداي اشىلادى. مۇنداعى ماتەريال ٴوزىنىڭ بەرىك نەگىزىمەن «ابايعا» بارىپ قۇيىلاتىن ارنالى وزەن. شوڭنىڭ 13-14 جاستا تاتار-ورىس تىلدەرىنە جەتىك اراب گرافيكاسىمەن وكرۋگ پريكازىنا جازعان ارىزىن ارحيۆتەن ارشىپ العاندا اۆتور شوڭ تاريحىنىڭ جاندى تەتىگىن تاپ باسقان. ارمەن قاراي شوڭ بي ٴبۇتىن قازاق تاريحىمەن تۇلعالىق بيىگىندە تۇتاسا تۇسەدى. بۇل ونى شوقانمەن بىتىستىرەتىن-بىرىكتىرەتىن تاريحي ايعاق. شوقاننىڭ «سوت رەفورماسىنا تۋرالى» ماقالاسىنا وسى شوڭ بي ارقاۋ بولعان. سول تۇستاعى وسى بي مەكتەبىنىڭ بەلدى ٴبىر مۇشەسى اتى تاڭبالانعان ٴموردىڭ فوتوكوشىرمەسى بەرىلۋى بۇل تاريحيلىقتى بەكىتە تۇسەدى. كىتاپتان بۇل ٴتارىزدى ايعاقتى دەرەكتەردى ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. كوركەمدىك كونتەكستىنە تابيعي ٴسىڭىسىپ كەتكەن. بۇلاردىڭ دەنى بۇرىن-سوڭدى وقىرمان زەردەسىنە ىلىكپەگەن تىڭ ماتەريال. ماسەلەن، سول شوڭ زامانىنداعى اقمولا وكرۋگىن بيلەگەن 5 بىردەي بەلگىلى تۇلعالاردىڭ فوتوسۋرەتى ۇسىنىلىپ وتىر. 20-30-جىلدارداعى ساگۋ ستۋدەنتى ٴسايدىل ومار ۇلى تالجانوۆتىڭ ونىڭ تۋعان اعاسى ٴاشىم ومار ۇلى (ساكەننىڭ ۇزەڭگىلەسى)، ونىڭ جارى اقمولاداعى اتاقتى شاقىش تورە قىزى زۋراتايدىڭ، ٴتىپتى اسا كوپ زەرتتەلگەن ساكەننىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالاماعان ٴ32-ىنشى جىلعى فوتوسۋرەتى جاڭاشا جازىلىپ وتىرعان قازاق تاريحى ماتىنىنە – كوركەم كونسەپسيا تۇرقىنا ٴجىتى سايكەستىكپەن ۇيلەسىم تابادى. ٴسويتىپ، «كەرۋەن» – تۇنبا تاريحىمىزدى قوزعالىس ۇستىندە كورە بىلگەن بۇگىنمەن استاساتىن، جاندى تەتىكتەرىنە بويلاتاتىن قاسيەتىمەن باعالى. دەرەككە جان ٴبىتىرۋ – جازۋشى جۇگى.
قاشاندا عۇمىرى ۇزاق قۇندى جادىگەرلەر وبەكتيۆتىك سەبەپ-سالداردان تۋىندايتىنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا كىتاپ ۇلكەن ادەبيەتپەن اراعا كوپىر قىزمەتىن اتقارارداي ورەدە جا­زىل­عان. اسىرەسە، ادەبيەتتانىمدىق ويلاۋ ماشىعى، تەوريالىق پايىمدارى قازاق ادە­بيەت شەڭبەرىن بۇگىنگى كۇنى ۇلعايتاتىنى داۋ­سىز. بۇل تۋراسىندا ونىڭ عىلىمي-سىني ساراپ­تامالارىنىڭ ورنى بولەك: كەزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسەسى كەتكەن تانىم كوزدەرى پا­راقتالادى. ٴبىر عاسىرعا جۋىق تاپتاۋرىن تا­نىمنان عاسىر باسىنداعى عىلىمي سۇرلەۋگە ٴبىز تەك سۇبەلى وسىنداي ەڭبەكتەر ارقىلى عانا ارىلا الامىز. «كەرۋەن» قازاق رۋحانياتىنىڭ قۇن­دىلىقتارىمەن كومپوزيسيالىق ىشتەي تۇ­تاس­تىقتا كورىنىس بەرگەن جاڭا ٴسوز ەكەنى اقيقات.
تاريحتى دوگماعا اينالدىرۋعا ەش بولمايدى – مىقتى بولساق، بۇگىننەن تاريح جاسايىق. وتكەن تاريحتى بۇگىنمەن بۇتىندەيىك. باقىت كارىبايەۆانىڭ عىلىمي-كوركەم تۇلعالىلىعى، تاباندىلىعى وسى جەردەن ايقىندالادى. ماسەلەن، «ابىلاي اسپاس سارى بەل» افوريزمىنە ٴبىز بۇرىن-سوڭدى تاريحي-كوركەم تالداۋ جاساعان كىتاپ وقىعان جوقپىز. اڭگىمە قالامگەر قالام قايراتىنا وراي قوزعالىپ وتىر. تىل-افوريزمدەرى ەرەجەسىن نەمەسە ابىلايدىڭ بەلگىلى «تاريحىن» حرەستوماتيالىق دەڭگەيدە قايتالاپ بەرۋ – ادەبيەتتەگى جاڭا ٴسوز بولا الماسى بەلگىلى. بۇل – اۋەزوۆتىڭ تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋ سىر-سيپاتىن ەسكە سالادى. ال باقىت كارىبايەۆا تاقىرىپ ەتىپ وتىرعان بي مەكتەبى – بۇگىنگى قازاق ادەبيەتتانۋ ٴۇشىن تىڭ تاقىرىپ. مۇندا بۇرىن ەستىلمەگەن ەسىمدەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ال استانا تاريحىنا وراي كىتاپتاعى «شوڭ مەن شوقان» تاراۋى دەر كەزىندە ايتىلىپ وتىرعان تىڭ تاريح – جاڭا ٴسوز. سول سەكىلدى، جازۋشى قيالى سوۆەتتىك ساكەن تاريحىن باسقاشا، كەزىندە كورە الماعان ٴومىر دەرەكتەرىمەن ۇشتاپ، ۋاقىت تالابىنان تابىلۋعا قىزمەت ەتەدى. قىزىل ساكەن تونكەرىستەن ەمەس، ەندىگى جەردە ەل مەن جەردەن تۋعان ادامي قوعامدىق تاريحي تامىرى قازىرگى استانا – اقمولا وكرۋگى تاريحىمەن استاسىپ جاتىر. جوعارىداعى شوڭ مەن شوقان تاريحىنىڭ جالعاسى. 13-14 جاستا وسى وكرۋگتىڭ پريكازىنا ٴىس جۇرگىزۋشى قىزمەتىنە ورىس-تاتار تىلىنە جەتىك قابىلدانعان شوڭ مارعۇلان اڭىزدارىندا اتى اتالادى. كەيىن دالا دەموكراتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ٴبىلىمدى بي شوڭ مەن ساكەن تاريحى تۇتاسىپ جاتىر. بۇل – ٴالى تۇرەن تۇسپەگەن استانا – ارقا تاريحى ساكەن ساۋلەسى تۇسكەن «تار جولداعى» مىڭبايەۆتار، اينابەكوۆتەر، وماروۆتار وسى جاڭا تاريحپەن ورايلاس ٴارى كەڭ تىنىستى قازاق تاريحىنا ۇشتاسادى. ماسەلەن كارىم مىڭبايەۆتىڭ شىعارماشىلىق قۋات كوزىن ول تۇنبا تاريحىمىزدىڭ تۇما بۇلاعىنداي اعىتادى. بۇلار – بۇگىن قوعام قاجەتسىنىپ وتىرعان قۇندىلىق، ٴعىلىم-بىلىمنىڭ كوزى-كەنى. ساكەننىڭ اۋىلداسى سول سارى ومار ۇلى ٴسايدىل – ساگۋ تۇلەگى ول ساكەن ٴۇشىن 19 جىل ايداۋدا بولىپ، قايتىپ ورالعاندا شوڭ بي ونىڭ قالامىنا سول سوۆەت تۇسىندا-اق ىلىككەن ەدى. سول سەكىلدى ول «سەيفوللانىڭ ساكەنى» پوۆەسىن دە سول زاماندا-اق سوۆەتتىك تانىمنان باسقاشا: ٴتول تاريحي تانىمنان قول اۋدارعان جوق.
باقىت كارىبايەۆا: «ٴسايدىل ومار ۇلى ­تال­­جا­­نوۆ – قازاق رۋحانياتىن بيىكتەتتى» دە­گەندە، عىلىمداعى وسى پاراساتتىلىقتى نىسانا ەتكەن بولار. كۇنى كەشەگى بۇل عىلىم بيىگى بۇگىن ەلەنىپ-ەسكەرىلمەسە ارعى تاريحقا قاي كونسەپسيادا قول جەتكىزبەكپىز؟! بۇل ساۋالعا جاۋاپتى دا ٴبىز كىتاپتاعى «تاريح پەن تانىمى – ەگىز» اتتى تاراۋدان تابامىز. «تار جولداعى» اتاقتى مىڭبايەۆتىڭ ٴىنىسى كارىم مىڭ­بايەۆ اسا ٴىرى رەفورماتور عالىم رەتىندە ٴستاليننىڭ كوزى تۇسكەن: قازاقستاندا تۇڭعىش ۇيىمداستىرعان ۆاسحنيل ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالعان. اۆتور 40-50 جىلدارداعى الماتىداعى قازاق زيالىلارى م.اۋەزوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ، ق.قۋانىشبايەۆ، ب.مومىش ۇلى ٴتارىزدى رەنەسسانستىق تۇلعالارمەن ونى تۇتاس تاريح رەتىندە تانىتادى. ەسسەلىك جازبادان ۋاقىت لەبى ەسەدى. «وت ۇستاعان» اتاۋى شىعار­ما­عا دۇرىس بەرىلگەنىنە كوز جەتەدى. نەبارى 6 جىل ىشىندە قازاقستاندا 17 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ، اۋىلشارۋاشىلىعىن سان-سالا­سىن عىلىمي پراكتيكالىق جاعىنان رەكورد­تىق كورسەتكىشكە كوتەرىلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى سەكىلدى. قازاق ۇلتىنىڭ الىپ تەگەۋىرىن يەسى راسىندا دا وزگەشە بىتىمىمەن جوعارىداعى ادەبيەت، ونەر مايتالماندارىن ٴتانتى ەتكەنى – تاريحي شىندىق. ول 30-جىلداردا حالىق شارۋاشىلىق ينستيتۋتى (نارحوز) دوسەنتى ماسكەۋ-لەنينگرادتىق اسا ٴىرى تۇلعالى عالىمدارىمەن قاتار تۇرىپ باسەكەلەستىك قابىلەتىن مولىنان تانىتقان. بۇل ورىس عالىمدارى مۇنىڭ ٴبارىن حاتقا ٴتۇسىرىپ كەتكەن. ٴتىپتى الدەنەشە بۋىن سۇلۋلىقپەن سۋسىنداعان م.گوركيي اتىنداعى پاركتى تۇڭعىش عاجايىپ گۇلزارعا اينالدىرعان دا وسى كارىم ەكەن. ونىڭ ونەر-عىلىم ٴۇشىن تۋعان دارا تالانتتى بولمىسىن ورىستىڭ ونەرلى ۇلى ايەلى ناتاليا ساس التىن قالامىنا وزەك ەتكەن. وسىنىڭ ٴبارىن ٴبىز «كەرۋەننەن» قازاق مادەنيەتىنىڭ جەتىستىگى رەتىندە وقىپ بىلە الامىز. باقىت كارىبايەۆانىڭ قازاق تاريحى قۇندىلىعىن ىزدەۋدەگى باتىل دا ٴساتتى قادامى دەي الامىز.
حح عاسىرداعى قازاق زيالىلارى بەل ورتا­سى­نان تابىلعان ٴاشىم ومار ۇلى وماروۆ – ساكەننىڭ ۇزەڭگىلەسى «توڭكەرىستىڭ» تۇتقى­نى بو­لىپ قالعان جوق. جالپىادامزاتتىق قۇن­دى­­لىقتارعا قول سەرمەدى. قازاق رۋحانياتىن عى­­لىم-بىلىممەن مولىقتىردى. ادامزات تاري­حىن تۇڭعىش قازاقشا سويلەتكەن – وسى جاڭا كوز­­­قاراستاعى ٴاشىم وماروۆ بولاتىن. وسىنداي سيرەكتەر بولسا كەرەك، ٴبىزدى ادامزاتتىق قۇن­­دى­لىقتارعا بۇگىن دە تەمىرقازىقتاي جول كور­­­سەتەتىن. مىنە، وركەنيەتتىك عىلىم-بىلىمگە ارقاۋ بولارلىق تۇلعالار قازاق تاريحىندا جەت­­كى­لىكتى ەكەن. ەندەشە، باقىت كارىبايەۆانىڭ عى­­لىم مەن ٴبىلىمدى بولمەي تۇتاس كونسەپسيادا قاراس­­تىرۋى، ساراپتامالىق-پراكتيكالىق ەڭ­بەك­­تەر بەرۋى – ۋاقىتپەن ۇندەستىك تابۋى زاڭدىلىق.
عالىم-جازۋشى بۇل قۇندىلىق ىزدەۋ كونسەپ­سياسىن قازاق قوعامىندا بۇگىن ەڭ وزەكتى بولىپ تۇرعان ٴبىلىم سالاسىنان بولە-جارا الماس ەدىك. ونىڭ كوركەمدىك كونسەپسيا­سى قازاق كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن تابيعي تۇتاستىقتا تانىلادى. اباي، احمەت، اۋەزوۆتەر وزەگى ورتەنە جازعان اعارتۋ ارمانى بۇگىنگى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور باقىت كارىبايەۆا جازبالارىنداعى جان تولعانىسىنان تىس دۇنيەلەر ەمەس. ابايدىڭ «ونەرسىز قارتايار دەپ ٴبىل بالاڭدى» – اششى سىنى اۋەزوۆ سۇيەگىنە سىنسە، احمەت «ماسا» بو­لىپ ىزىنداي بەردى. ٴمىرجاقىپ «ويان، قا­زاق» دەپ ۇران تاستادى. سوندىقتان اۋەزوۆ تىر­ناقالدى ماححابات تراكتاتى – تراگەدياسى «ەڭلىك-كەبەكتە» «ٴبىرىڭنىڭ دە ٴنارىڭ جوق، ەلىم قايتىپ كۇن كورەر» دەپ كۇڭىرەنگەن ەدى. ٴسويتىپ، سول تۇستاعى ينتەلليگەنسيا تاقىرىبىندا جازعان ماقالالارىنىڭ تەرەڭىنە-تامىرىنا بويلاي ٴتۇستى. 30-ناۋ­رىز كۇنى «استانا» تەلەارناسىندا «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعى – مازاق-ماسقارا. بولمىسىنا قارسىلىق تانىتقان حالىق نارازىلىعى شاراسىن كورىپ، الگى كوش-كەرۋەننىڭ بۇگىنگى «كەرۋەندەگى» بۇل ماسەلەنىڭ سەبەپ-سالدارىنا بۇگىننىڭ بيىگىنەن بارلاعان، باعالاعان باقىت كارىبايەۆانىڭ ەسسە، ماقالالارىن وقىدىق. كەزەڭنىڭ شىندىعى بۇگىندىك ماتەريالمەن تولىققان. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقان كۇنى-اق: «ادەبيەت ٴپانى بەت بۇرىسقا مۇقتاج» دەپتى. سوناۋ 80-90-جىلدار «ٴتىل قۇنى مەن قۇنارىن تومەندەتپەيىك»، «جان-جاراسى» دەپ جارسالا وتىرىپ، ٴبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنىڭ ناقتى دەرەكتەرىن كولدەنەڭ تارتادى. كاسىبي مامان شەكپەنىن جامىلىپ بۇل اتان تارتار جۇككە كەشە ٴوزىن قۇربان ەتكەندەر جولىنا ٴتۇسىپتى. ول دا: «اقىل-ويدى تۇمشالاۋ – وركەنيەت الدىندا قىلمىس» دەيدى. قوعامنىڭ وتكىر ماسەلەسىنە ارانداسا دا، ۇلى اعارتۋشىلار ارناسىنان اداسپاپتى. ويتكەنى سولار سەكىلدى بۇل دا بالا وقىتتى. مەكتەپ ماسەلەسىمەن شۇعىلداندى. سوندىقتان كۇنى كەشەگى حالىق نارازىلىعى شاراسىن الدىن الىپ جازعان «ادەبيەت ٴپانى بولاشاعى قانداي» (105-بەت) ماسەلە ديالەكتيكاسىن ناقتى كورسەتكەن: رومانتيكا ەمەس، رەاليزمگە جۇگىنگەن جازۋشى عانا جازا الاتىن قولتاڭبا تانىتقان. وسى قاتارداعى «ينتەللەكتۋالدى ۇلت جايلى تولعانىس» (118-بەت) توپتاما كوركەم ماتەريالدار كەزەڭدىك اعارتۋ سالاسىن سالالايتىن جوعارىداعى تولعاقتى ماسەلەلەرمەن تولىعا تۇسكەن. ٴيا، «كەرۋەن» – اتىنا زاتى ساي قازاق ٴسوزىنىڭ كەرۋەنى قىزمەتىن اتقاراتىن كىتاپ.

 

ٴداۋىرجان تولەبايەۆ


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي