BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قاپار (ەسسە)

 استانا. 8 اقپان. baq.kz – تانىمال اقىن، قالامگەر ەربول بەيىلحان محر-نىڭ باي-ولكە ايماعىنىڭ ٴۇش ويعىر ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1993-1998 جىلدارى ش.ٴۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن، 2002-2004 جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ادەبيەتى سالاسى بويىنشا ماگيسترلىك اكەدەميالىق دارەجەسى وقۋىن بىتىرگەن. «التىن قازىنا» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ٴتوراعاسى. «جاس تولقىن» 2004 ج، «باي بەسىك تۇمالارى»، «استانا-جىرشۋاعىم»، «تاۋەلسىزدىكتىڭ نۇرلى تاڭى» جىر جيناقتارى مەن رەسپۋبليكالىق كوپتەگەن گازەت-جۋرنالداردا ولەڭدەرى جارىق كورىپ كەلەدى. «ٴاجىمسىز جۇرەك…» جىر جيناعىنىڭ اۆتورى.

  رەكس ۇزاق ۇلىدى. اۋىق-اۋىق توقتاماي ٴۇش كۇن، ٴۇش ٴتۇن ۇلىدى. «ٴوز باسىڭا كورىنگىر، ٴوز باسىڭا كورىنسىن!»، - دەپ سويلەپ جاتقان انامنىڭ ۇنىنەن سەلك ەتىپ وياندىم. ەسىمە قاي-قايداعى ٴتۇستى. اكەم قايتىس بولاردا اۋىل يتتەرى ۇلىپ جاتپاي قويعانىن ايتىپ وتىراتىن اجەم. ٴبىر مينۋتتا مىڭ ٴتۇرلى وي ٴوتتى باسىمنان. نە دەگەن شەكسىزدىك! جاقسىلىق پەن جاماندىق ارپالىسىپ كوشىپ جاتىر مي كەرۋەنىندە. ويلار... ويلار... ساعىنىشتار... مۇڭدار...
رەكس تاعى دا ۇلىدى. «ٴوز باسىڭا كورىنگىر، ٴوز باسىڭدى جۇت!».

*** *** ***
مەن ەس بىلگەندە ول ەسىكتىڭ الدىندا قولىندا ۇلكەن تاسى بار جىلاپ تۇردى. «ۇرام، ۇرام!» دەپ ۇنەمى جىلاپ تۇراتىن بادىراق كوزدى قارا دومالاق بالا ٴالى كوز الدىمدا. ٴبىراق، ەشكىمدى ۇرعانى ەسىمدە قالماپتى.
ٴبىزدى ەگىز قوزىداي تەل ٴوسىردى. ٴتىپتى ەگىزدەردەي بىردەي كيىندىرىپ قوياتىن.
ەگىز ەكەنىمىزدى تۋۋ تۋرالى كۋالىكتەرىمىز دە ايعاقتاپ تۇراتىن. ەكەۋمىز دە 10.02.1974 جىلى تۋعانبىز. ارماندارىمىز دا، قيالدارىمىز دا ۇقساس بولاتىن. بويلارىمىز دا بىردەي. تەك تۇرلەرىمىز ۇقسامايتىن. ەگىزبىز دەپ ٴومىر بويى ەشكىمدى سەندىرە المادىق. ويتكەنى، ٴبىز...
ٴبىز ويىن بالاسى ەدىك. ٴبىزدى دالا ٴوسىردى. ول مەنەن كورى اڭقاۋ، اقكوڭىل، اڭقىلداق بولاتىن. جاز بويى قوزى، قوي جايامىز. سيىر ايدايمىز، ات ارقاندايمىز، ات اكەلەمىز، قۇرت قايناتاتىن اجەلەرىمىزگە ارقار، قۇلجا، بۇعىنىڭ ەسكى مۇيىزدەرىن جينايمىز. سۋىرعا يت باۋليمىز، قاقپان، تۇزاق قۇرىپ تاراققۇيرىق اۋلايمىز. ەكى تاۋ – ەكەۋمىزدىڭ ٴۇيىمىز بولاتىن. ٴتىپتى بەس جاسىمىزدا ٴبىزدىڭ قيالدان قۇرعان وتباسىمىز بولدى. ونىڭ ايەلىنىڭ اتى – زەينەنگۇل بولاتىن. مەن زەينەنگۇل حانىمنىڭ قولىنان تالاي «ٴدام تاتتىم».
ٴبىزدىڭ ٴۇي قوڭىر كۇزدە ٴبىرىڭعاي ەشكى ساۋاتىن. جاز بويى باققان قوزىدان قۇتىلا بەرە، ەندى جۇزدەي لاق باعامىز. ٴاي، كەمەلەكتەردىڭ جۇرىستەرى جىلدام. بارمايتىن جەرى، شىقپايتىن تاسى جوق. ىمىرتتا ويناپ وتىرىپ، لاقتاردان ايىرىلىپ قالدىق. سالبىراپ تاۋعا ٴتۇن ٴتۇستى. سول ٴتۇنى اۋىل جىگىتتەرى ايعايلاپ جوتا-جوتادا لاقتاردى ىزدەۋمەن بولدى. قاسقىر قاتتى. ەرتەڭىندە تۇستەن باستاپ يت-قۇس قىرىپ كەتكەن لاقتاردىڭ جەمتىگىن اتقا وڭگەرىپ اۋىلعا اكەلە باستادى. ٴبىز مايا بوپ ۇيىلگەن تەزەكتىڭ ارتىنا تىعىلىپ اپ: «ەندى لاقتاردان قۇتىلدىق!»- دەپ جەمتىكتەردى ساناپ كۇلىپ جاتتىق...
قىس قىتىمىر. جۇت. مالدىڭ كوبى وتاردا. اۋىلداعى جالعىز حابارشى – اتام. اتقا مىنەر ازاتتاردىڭ ٴبارى قارا قوستا. قولدا ازىن-اۋلاق ساۋىن سيىرلارى، ارىق-تۇراق ۋاق قوي-ەشكى. جەر تاۋلى. تەرىسكەي بەتتە قار قالىڭ، كۇڭگەي بەت ىق. ۋاق مالداردى كۇڭگەي بەتكە ايداپ قويىپ، اق قاردا ويىننىڭ كوكەسىن كورسەتەمىز. ايازدى كۇنى تاۋدىڭ اق تاسىنا ٴبىر تۇكىرىپ، كەۋدەمىز تولعانشا وردەن تاعامىز. كورشى اۋىلدا تويبازار دەگەن قوجاناسىرلاۋ شال بوپتى، وردەنقۇمار، وزىمىزشە سول شالعا پاروديا جاسايمىز. ويىنعا قانباي ٴجۇرىپ، كەشتىڭ قالاي تۇسكەنىن بايقاماي قالىپپىز. جيناپ، قوراعا قامايتىن ۋاق مالدارىمىز تىم الىس، جالعىزقاباق دەگەن جەردە جاتىر. كورىپ تۇرمىز. بارۋعا ەرىنەمىز ٴبىراق. ول ماعان: «الىستان ىزدەگەنشە، جاقىننان نەگە تاۋىپ المايمىز؟» - دەدى. – باسە!،- دەپپىن. ۇلكەنشوقى دەگەن ۇلكەن تاۋ بار. ٴبىز ەكىگە ٴبولىنىپ، ۇلكەنشوقىنى اينالىپ ال ىزدەيىك. تاۋدى ٴبىر اينالىپ شىققان سايىن بىر-بىرىمىزگە بەتپە-بەت كەلەمىز دە، «تابىلدى ما، بار ما؟» دەپ سۇرايمىز، «جوق، تابىلمادى» دەيمىز دە، قايتا تاۋدى اينالىپ ىزدەۋگە كەتەمىز. قاراڭعىدا ٴۇيدى ازەر تاپتىق. جاقىننان ىزدەگەن قوي-ەشكى اش بورىلەرگە جەم بولدى.
ٴتۇز تاعىسى سەكىلدى ەدىك قوي. اتام ٴۇيىنىڭ شوجەي دەگەن بىزدەن ٴبىر جاس ۇلكەن بالاسىنان باسقا كوپ بالالارعا ٴۇيىر ەمەسپىز. رەنجىسىپ قالعان كۇنى ۇيالاس كۇشىكتەر سەكىلدى شوجەيگە جابىلاتىنبىز. راس، ٴبىز ۇيالاس ەدىك. ۇشەۋمىز ٴجيى وينايمىز. ادەتتەگى ٴبىر ويىن كۇنى ول تاۋدان قۇلاپ، باسىنا ۇشكىر تاس كىرىپ، قان كوككە اتىپ تۇردى. جىلاعان جوق، قايسار بولاتىن. شوجەي ەكەۋمىز «ەشتەڭە ەتپەيدى» دەپ ونىڭ باسىنا جەردەن قۇم الىپ، تەسىلگەن جەرىنە قۇيا سالدىق. تابيعاتتىڭ ٴتول بالاسى عوي، راس ەشتەڭە ەتپەدى.
ٴبىز جاقتا كاينەك دەگەن قولسيىر بولادى. سۋىققا ٴتوزىمسىز، جەمقۇمار، جەمىر مال. اتام ۇيىندە ٴبىر قىزىل كاينەك بولدى سونداي. ورىسكە ايداساق، قايتا-قايتا ۇيگە كەلە بەرەتىن. قۋا-قۋا قاجىدىق. ٴبىر كۇنى ۇشەۋىمىز سول سيىردى ورتەمەك بولدىق! ٴبارى ٴبىزدىڭ ۇيدە شاي ٴىشىپ وتىرعاندا، وڭاشا شوجەيدىڭ ۇيىندەگى پەشتەن قيدىڭ شوقتارىن قىشقاشپەن الىپ، ەتەگىمىزگە سالىپ جۇگىرىپ، سيىردىڭ ۇستىنە تاستاي بەردىك. جامباسى كۇيگەن سيىر قاشىپ كەتتى، ورتەنىپ بارا جاتقان ٴبىزدى ۇلكەندەر كورىپ، ٴسوندىرىپ الدى.

***
اتامىز ٴۇش اعايىندى. ۇشەۋىندە دە ەر بالا از. ٴبىزدىڭ اۋىل ەر بالانى جاقسى كورەتىن. سوندىقتان دا ونى ماعان ەگىز ەتكەن شىعار. اكەم قايتقالى اۋىلدىڭ ەڭسەسى ٴتۇسىپ كەتتى. تۇياعى ٴبىز بارمىز، سوعان شۇكىر ەتەدى بىلەم. نە ىستەسەك تە بىزگە ۇلكەندەر زەكىپ ۇرىسقان ەمەس. كەيبىر كەزدە اپكەلەرىمىز ٴسال قابات شىتسا، اپام مارقۇم: «جامان قىز، تيمە وعان، ەربولدىڭ اتقان وعىن اكەلە المايسىڭ!» دەپ تيىپ وتىراتىن. وعان دا ۇرىسقىزعان ەمەس ەشكىمدى. ول مەنەن گورى بارىنە كوبىرەك ەركەلەيتىن. ال، سولاي ەركەلەۋگە مەنىڭ باتىلىم جەتپەيتىن، نە وزىمە ار سانايتىنمىن.
اعام ٴۇش جىل ٴجۇرىپ اسكەردەن كەلگەن جىلدىڭ جازىندا ٴبىز بۇرىنعى اكەمنىڭ ەسكى جايلاۋى ورتاسايعا كوشتىك. بۇل قالىڭ ەلدىڭ ورتاسى، دىردۋلى مەكەن. ٴۇش كۇن سايىن قاراجارىس، بايگە بولادى ەكەن. اعام سۇر ات پەن كەرى جورعانى قاتار بايگەگە قوساتىن بولدى. ەكى اتقا ەكەۋمىز شابامىز. ول سۇر اتقا، مەن كەرى جورعاعا. سۇر اتتىڭ بەينەسى سۋرەت! تۇرقى ۇزىن، ەسىك پەن توردەي. اياڭشىل. جەلىستى. شابىسى وراسان. قويان قۇلاق، تۇيە ەرىن، باس سۇيەگىندە ەت جوق، قۋ جاق. كەۋدەلى. اياقتارى ۇزىن، جۇپ-جۇمىر تۇياعى. جالى سۇيىق، سەلدىر. شوقتىعى بيىك. ساۋىرلى. قۇيرىعى توگىلىپ تۇرادى. جۇرگەندە ارتقى ەكى شاتى تالتايىپ دالاداي بوپ جۇرەدى. ۇرىكپەيدى، مىنەزى كەڭ، جۋاس.
بايگە كۇنى ۇيقى بولمادى. تاڭعى بەستە تۇرىپ، سارىسىرىكتە ارقانداۋلى ەكى جۇيرىكتى سۋارىپ، از وتتاتىپ بەلدەۋگە بايلادىق. تىقىرشىپ تۇر، قايتا-قايتا قۇمالاقتايدى. تاڭعى استا اقساقال اتتاردىڭ بايگەلى بولۋىن تىلەپ باتا بەردى. اتتاردىڭ كەكىلىن بۋىپ، ۇكىلەپ، قۇيرىعىن قىزدىڭ بۇرىمىنداي ەكەۋ ەتىپ ٴورىپ تاستادىق. جاراسىپ - اق تۇر! ۇستەرىنە كەجىم جاۋىپ، بايگە بولاتىن جەرگە ٴجۇرىپ كەتتىك. قۋانىشتا شەك جوق، بىر-بىرىمىزگە قاراپ جيميامىز قايتا-قايتا.
ماي زاۆودتىڭ ٴۇستى ٴنوپىر حالىق. «ات بايگەلى بولسىن!»، «اۋمين، بىرگە بولسىن!» دەپ جاتىر جۇرت جامىراپ. ٴبىز اتقا ەرسىز، جايداق شابامىز. سونىمەن كەتتىك، ات ايداۋشىمەن بىرگە. جيىرما شاقىرىم جەر ەكەن، ۇلكەن، ۇيرەنگەن بالالار بىزگە ٴتيىسىپ كەلەدى: «وزساڭدار اۋدارىپ تاستايمىز»،- دەپ. الىستاۋ وزايىق دەپ قويامىز. ٴتورت جاسىمىزدان اتقا مىندىك، تاقىم مىقتى. سايدىڭ وقتىنىنا جەتىپ، بىركەلكى ارتقا قاراپ، «ال، شاپ!» دەي بەرگەندە ارعىماقتار اتىپ كەتتى. تاس جاۋىپ كەتتى بەتتى، ايعايدان قۇلاق تۇنادى. مەن مىنگەن كەرى جورعا الدىڭعى ون اتتىڭ قاتارىنا شىقتى بىردەن. ەكى شاقىرىمنان سوڭ الشاقتاي باستادى قاتارىمىز. قۇلاعىن قويانداي جىمقىرىپ كەرى ات زۋلاپ كەلەدى. ەكپىنى قاتتى. ەڭ الدىندا كۇرەڭ قاسقا ات پەن كوك ات قاتار كەتىپ بارادى، كوز ۇشىندا بۇلدىراڭداپ، اياق الىستارى سۇراپىل. سۇر ات قايدا دەگەنىمشە بولعان جوق، ارتىمنان تانىس ايعاي ەستىلدى. قوسارلانىپ ٴۇش ات قاتار باسىپ وزدى، ىشىندە سۇر ات بار. سۇر اتتى كورگەن كەرى اتىم دا شابىسىن ۇدەتتى. الدىڭعى اتتاردىڭ بارانىن كورىپ كەلەم، كومبە دە جاقىن. جۇرتتىڭ ٴبارى شۋلاپ، ايعايلاپ توبەنىڭ باسىندا وتىر. قايقىمعا ەكى ات قاتار سىلتەدى، ٴۇشىنشىسى سۇر جۇيرىك. ٴالى جارتى شاقىرىم بار. بىرنەشە ٴجۇز مەتر قالعاندا ٴبىزدىڭ ات العا شىقتى. قۋانىشىمدا شەك جوق «ٴبىزدىڭ ات ٴبىرىنشى!»،- دەپ ايعايلاپ كەلەم! «ات بايگەلى بولسىن!»، -دەپ قۇشاقتاسىپ جاتىرمىز! شاباندوز بالا ەدىك.

***
ورتاساي – جەرۇيىق مەكەن. سايدىڭ اڭعارى كەڭ. ٴدال ورتاسىمەن بۇرالىپ وزەن اعادى. وزەننىڭ جاعاسى كوك شالعىن، ولەڭ. وسى سايدا كەم دەگەندە 5-6 كول بار. ٴاربىر كول – قۇستاردىڭ شۋىنا تولى. كول بالىقتى. تەرەڭ. كوكپەڭبەك. سايدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن تولعان اۋىل. اقشاڭقاڭ كيىز ۇيلەر. ٴبىزدىڭ اۋىل سايدىڭ ەڭ باسىندا. مىنا جاعىمىز اقساي، مىنا جاعىمىز توعىزكول.
سايدىڭ باسى بيىك. مۇنارلى بۇلتتىڭ مەكەنى. ارى اسساڭىز شەكارا. ورىستىڭ جەرى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا ٴجۇز شاقىرىم جۇرسە، قاتونقاراعايعا جەتەدى-مىس. ٴور التايدىڭ سىلەمىندەمىز.
جايلاۋدان ەل كوشە ٴبىز مەكتەپكە باردىق. ارقامىزعا قوياننىڭ سۋرەتى بار سۋمكانى اسىنعان وقۋشىمىز كادىمگى. ەندى ينتەرناتتا جاتىپ وقيمىز. كوكمويناق ٴبىز ٴۇشىن ۇلكەن قالا. جاڭا ورتا، ارداقتى ۇستاز، بەيتانىس ادامدار. ۋ-شۋ ويىن بالالارى. ساباقتا ۇزدىكپىز. مەكتەپكە كەلمەي 42 ٴارىپتى قوسىپ وقىپ، مىڭ قويدى ساناپ ۇيرەنىپ كەلگەن بىزگە باستاۋىش سىنىپ وقۋلىقتارى جەڭىل بولدى. ساباققا كەلمەي-اق: «باتىرلار جىرى» مەن «عاشىقتار جىرىن» تۇگەل وقىپ، ٴتىپتى جاتقا سوعاتىنبىز. بىردەن كوزگە تۇستىك، وقۋ وزاتىمىز. وقۋعا شىن ىقىلاستى، ىنتالى ەدىك.
...قۋانبەك ەسىكتەن ەنتىگىپ كىردى. «اتالارىڭ كەلىپ تۇر»، -دەيدى. ىلەسە جۇگىردىك. قاراقاسقا اتتى جەتەككە الىپ، اتام كەلىپ تۇر. قاسىنا جۇگىرىپ باردىق، امان-سالەمسىز. جاي باسىمىزدان سيپادى. شالدىڭ بار مەيىرى سول.
– كيىنىپ شىعىڭدار، ۇيگە الىپ كەتەم، - دەيدى. تەز كيىنىپ كەلدىك.
جولدامىز. بىر-ەكى سۇراق-جاۋاپ بولدى قىسقا. قايتىپ اتام ەشتەڭە سۇرامادى، ەشتەڭە ايتپادى دا. جالعىز سوقپاقپەن الدىمىزعا ٴتۇستى دە، پۇشپاق تىماعىنىڭ قۇلاعى جەلپىلدەپ، جەلدى دە وتىردى.
اۋىلدامىز! راحات! كۇرەڭ كۇز. تابيعات تامىلجىپ تۇر. ٴبىزدى الامويناق يتتەن باستاپ، تۋعان جەردىڭ ٴاربىر جۋسانى، تاسى، سۋى ساعىنعانداي! الدە ٴبارىن ٴبىز ساعىندىق پا؟ ەكى كۇن تەز-اق ٴوتتى. كىر-قوڭىمىزدى جۋىپ، رەتتەپ، قايتادان ينتەرناتقا اكەپ تاستادى.
بولمەنىڭ تەرەزەسىنەن قاراپ وتىرمىز. اتام كەتىپ بارادى. وعان جالت قاراسام، جانارى جاسقا تولى ەكەن. ٴۇنسىز، جىلاپ وتىرمىز. بۇل ٴبىزدىڭ جۇرەكتى جارىپ تامعان ەڭ العاشقى ساعىنىشتىڭ كوز جاسى ەدى...

***
باستاۋىش مەكتەپتى ويداعىداي اياقتاپ، قىزىلقايىڭ ورتا مەكتەبىندەمىز. تاعى سول، ينتەرنات، ۇيرەنگەن ٴۇي. وقۋدا دا، قوعامدىق جۇمىستا دا، سپورتتا دا وزاتپىز. ٴبىز بىر-بىرىمىزدەن ەش قالعان ەمەسپىز. اردا ەمگەن تايداي، اۋىزدىعىمىز ٴتيىسىپ قاتار شاۋىپ كەلەمىز. ٴتورتىنشى سىنىپتا قىزدارعا حات جازۋ باستالدى. ٴبىزدىڭ سىنىپتاعى ەڭ العاشقى قارلىعاش حاتتى وزگە سىنىپتىڭ اق كوگەرشىنىنە ول ۇشىردى. ول سۇلۋلىققا قۇشتار، ونەرگە جاقىن، ٴانشى، اقىنجاندى، سەرى بولاتىن.
«باستالار ٴسوزدىڭ باسى امانمەنەن،
مەن جازدىم جۇرەك سىرىن قالاممەنەن.
بەرۋگە وسى حاتتى ٴداتىم جەتپەي،
ارادا كۇندەر ٴوتتى الاڭمەنەن.
جۇرەگىم سەن دەگەندە گۇلدەن بولار،
جاس جۇرەك قايعى قۇشىپ، شەرگە تولار.
سۇرايمىن ادەي(ٴى) باستاپ اماندىقتى،
ساباعىڭ وقىپ جۇرگەن الدا بولار؟».
كىرشىكسىز سەزىمدەر ەدى ٴبارى...

***
وقۋعا ٴتۇسۋ قيىن. كونكۋرس قاتتى. سول ٴۇشىن دە سەگىز جىل بويى باعاعا تالاسىپ، ۇزدىك وقىدىق. بيىل سەگىزىنشى سىنىپتى 135 بالا بىتىرەمىز. ٴاربىر سىنىپتىڭ وزاتتارى بار. ونىڭ ۇستىنە ٴبىز قولداۋشىسى جوق اۋىلدىڭ بالاسىمىز. جىل سايىن 4-5 ساباقتان مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرامىز. كوكتەمدە ۇيقى بولمايدى بىزدە، تاڭعى 4-5- تە تۇرىپ بيلەت جاتتايمىز، ەمتيحانعا دايىندالامىز. حوبدا وزەنىنىڭ بويى ٴار تاڭ سايىن قولىندا داپتەرى، كىتابى بار وقۋشىلارعا تولىپ كەتەتىن. قوينىمىزدان كىتاپ تۇسپەگەن راس ٴبىز وقىمىستى ەدىك. سوڭعى ەكى جىلدىڭ باعاسىن ەسەپكە العان كونكۋرستا مەن 8- ورىن، ول 9-ورىنعا يە بولدىق. تەحنيكۋمعا جولداماعا يە بولا المادىق. تەز ەسەيگىمىز كەلدى، مەكتەپتەن دە جالىقتىق. ۇيدەگىلەر ۇلانباتىر قالاسىنداعى وقۋعا جىبەرمەدى. بايان-ولگەي قالاسىنداعى كاسىپتىك باعدار بەرەتىن وقۋعا بەت الدىق.


العاشقى ستۋدەنتتىك ٴومىر. ەركىندىك. ولگەي - ۇلكەن قالا. قايدا بارعىڭ كەلەدى، ٴوز ەركىن. ەلدىڭ نارىققا كوشە باستاعان كەزى. اقشاڭ بولسا، ٴبارى بار. 400 تەڭگە ستيپەنديا الامىز. كوپ اقشا ول. ەكەۋمىز ەكى جەزدەمىزدىڭ ۇيىندە تۇرامىز. ول مەنى كۇن سايىن ىزدەپ كەلەتىن. تەاترعا، كينوعا، بيگە بارامىز. دوستار كوپ. بازار ارالايمىز. ۇلتتىق مەيرامداردىڭ قۇنى ارتىپ، دەموكراتتاردىڭ كوبەيگەن كەزى. ناۋرىز مەيرامىنا ەلدىڭ ىقىلاسى وراسان. ناۋرىز كوجە ىستەمەيتىن ٴۇي جوق. قاسىمىزدا مىرزابەك دەگەن دوسىمىز بار، ۇشەۋمىز ناۋرىزدى ەرەكشە تويلاماقشى بولدىق. ٴۇش بوتەلكە ورىس اراعىن ساتىپ الدىق. جەزدەمنىڭ ٴۇيى بوس. داستارحاندى كول-كوسىر ەتىپ جايدىق. ۇلكەندەر قۇساپ، ستاقاندارعا اق قۇيدىق. بىر-بىرلەپ تىلەك ايتتىق. ەكى بوتەلكەدەن سوڭ، نە بولعانى ەسىمدە جوق... تاڭەرتەڭ ويانسام، اپكەم ۇرسىپ جاتىر ەكەن، ولار كەتىپ قالىپتى. اڭعال كەز ەدى، ول...

***
1991جىلدىڭ قىسى. ەل شۋلاپ كەتتى. بوركىن اسپانعا اتىپ ٴجۇر! قازاق ەلى ٴوز تاۋەلسىزدىگىن الىپتى! ەندى كوشەمىز دەيدى. گۋ-گۋ اڭگىمە. ەرتەگى سەكىلدى. تىڭداساڭ ٴبىر جۇماققا باراسىڭ دا كۇمپ ەتە تۇسەسىڭ، وح، ٴومىر دەپ سونى ايت!..
1992 جىلى ٴبىزدىڭ اۋىل ناقتى كوشەتىن بولدى. بايتان، قالقاباي، ەربولات دەگەن اعالارىمىز بارىپ جەر شالىپ، كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ٴۋاليحانوۆ اۋدانىنا كەلىسىم - شارت جاساپ قايتىپتى. توقتاعان اعام ەكەۋمىز قالقاباي اعايدىڭ ۇيىنە بارىپ جولىقتىق. كوشەتىن ۇيلەردىڭ ىشىندەمىز. كوڭىل الاڭ، اڭگىمە كوپ... ەشكىمگە دۇنيە، مۇلىك، مال كەرەك بولماي قالعان كەز عوي. بار ىقىلاسى - تەز جەتۋ اتاجۇرتقا. سول جىلدار قوي باعۋسىز، جىلقى قاراۋسىز قالدى. ەلدەن ەل ٴبولىنىپ كوشۋدىڭ سونشاما اۋىر ەكەنىن ەندى ٴتۇسىنىپ ٴجۇرمىن.
قۇران وقىتىپ، قوڭىر جورعانى سويىپ، ەلگە اس بەردىك. اعايىن-تۋىس جولىمىزعا اق ساپار تىلەدى. ٴبىز سايلىك دەگەن ەجەلگى قىستاۋدان كوشتىك. ونىڭ: «سايلىگىمنىڭ باستارى كۇرەڭدەگەن،
ايىرىلىپ سەنەن ويىم جوق جۇرەم دەگەن؟..
...سايلىگىمنىڭ باسىندا قارلى قاباق،
بۇل جالعانعا ادامزات از كۇن قوناق»،-دەپ اندەتىپ، اسقا كەلگەن ەلدى جىلاتقانى ٴالى ەسىمدە...

***
تۋعان جەرىن قايتىپ كورمەي كەتتى، ول. بارعىسى كەلدى. ساعىندى. ٴبىراق، ٴدام تارتپادى، توپىراق جىبەرمەدى. 1992 جىلى شىلدە ايىنىڭ 21 كۇنى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ٴۋاليحانوۆ اۋدانىنا قونىستاندىق. سول جەردە ون جىل وتىردىق. قۇتتى قونىس بولدى. ٴوسىپ، وندىك. ەلمەن ەل بولىپ كەتتىك، جاتپەن تۋىس بولىپ كەتتىك. قيىندىقتى كوپپەن كوردىك.
1993 جىلى ەكەۋمىز قاتار بارىپ، كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. بىرگە وقىدىق، ٴبىر جاتاقحانادا تۇردىق. ٴبىز، ٴبىر اتادان تاراعان ٴتورت اعايىندى جىگىتتەر، بىرگە وقىدىق. تالاي قىزىق ٴوتتى، جاستىق قوي. كەيبىر قىلىقتارىمىز ٴۇشىن اللادان كەشىرىم سۇرايمىن!
ول بارىمىزدەن ەرتە ۇيلەندى. بالالىقتاعى تاۋداعى عاشىعى زەينەنگۇلىن نازگۇل اتتى ارۋعا ايىرباستادى. بۇل ۇقساستىققا ونى جاقسى بىلەتىن مەن تاڭ قالدىم. ٴالى ويلايمىن. ٴۇش بالا ٴسۇيدى.
ٴبىر مەكتەپتە قاتار ٴمۇعالىم بولاتىنبىز. كۇن سارىشۇناق اياز. ىڭىردە كىرىپ كەلدى. ازداپ ٴىشىپ اپتى. جاقتىرماي قالدىم. اس ٴىشتى. مەنىڭ ايەلىمنىڭ اياعى اۋىر ەدى. بۇرىن قالجىڭداسپايتىن. ارى-بەرى اينالدىرىپ كوردى دە، «ۇل تاباسىڭ، جانمارال»،- دەدى. كىتاپ وقىپ جاتقام، ەلەڭ ەتە قالدىم.
ماعان جالت قارادى دا:
- كىتاپ بەرشى، - دەدى.
- سەن قاشاننان بەرى كىتاپ وقيتىن بولعانسىڭ؟
- مەن، وقىماق تۇگىلى، جازىپ ٴجۇرمىن.
- قاشان وقيمىز ونى؟
- ماڭگىلىك وقىمايسىڭدار...
«كۇن بولسا مىناۋ، تۇندەلەتىپ نەعىپ جۇرەسىڭ، وسى سەن؟» - دەگەن انامنىڭ سوزىنە: «ٴتۇن بولسا بولدى، ۇيگە وتىرا المايتىن بولدىم، ادىمىم اشىلادى»،- دەپ شىعىپ كەتتى.

***
ەسىكتەن سۇيرەتىلىپ جىلاپ كىردى انام. «قويتاستاعى اۋىلدان قاپاردى تاپپادىم، ول ٴولىپ قالدى، ايتپەسە قايدا مىنا سۋىقتا؟». ٴولدى دەگەنگە سەنبەدىم، «جىلاماڭىز، جۇرگەن شىعار»،-دەيمىز. قولقامدى بىرەۋ سۋىرىپ العانداي، ٴىشىم مۇزداپ، جۇرەگىم زۋ ەتە قالدى. بارلىق اعايىنعا ىزدەۋگە حابار سالدىق. ون جىگىت ەرتىپ، قاسىمىزعا پوليسيالاردى قوسىپ، ٴۇش ماشينامەن ىزدەۋگە اتتاندىق.
قويتاس اۋىلىنداعى قۇدالارعا سوعىم الۋعا بارىپتى، قىرىق گرادۋس ايازعا قاراماي. جۇرگىزۋشى جىلقىشىلار قوسىنا تاستاپ كەتىپتى، كەلىسپەي. ول ايازعا قاراماي، تۇندە اۋىلعا جاياۋ شىعىپ كەتكەن، سول قالپى جوق...
ٴۇش كۇن تالماي ىزدەدىك. جوق. تابىلمادى. قار دا قالىڭ. ٴۇمىتىمىز ٴۇزىلدى...
قوستا بوي جىلىتىپ وتىر ەدىك. جىلقىشى بالا شاۋىپ كەلدى. ٴوڭ جوق، تۇنەرىپ كەتكەن. «تاۋىپ الدىق...». اتقا مىنە شاپتىق. شاۋىپ كەلەم، بەتىمدى جاسقا جۋىپ كەلەم... جەتتىك. اتتان دومالاپ ٴتۇسىپ جەتسەم، ٴبىر ٴتۇپ اعاشتىڭ تۇبىندە ەكپەتتەپ ماڭگىلىك ۇيىقتاپ جاتىر. ۇستىنە قۇلاپ، قۇشاقتاي الدىم. ول سۇپ-سۋىق ەكەن. مەن قاپارىممەن وسىلاي قوشتاستىم.

***
بۇل مەنىڭ 13 جىلدىق وعان دەگەن ساعىنىشىم! ول بيىل 40 جاسقا تولار ەدى عوي...
... يتتەر ۇلىماسا ەكەن!..

 


ەربول بەيىلحان

 

 

 

 

 

 

 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي