BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قالىبەك اتجان. ابسەنت

استانا. 9 ماۋسىم. baq.kz - تۇندە قازاق توپىراعىنان شىققان ەڭ العاشقى وليمپيادا چەمپيونى ابسەنت پەن تەكتi تۇلپاردى ق ۇلىن كەزiنەن باپتاپ ٴوسiرiپ، اقتىق ساپارعا دا ٴوز قولىمەن اتتاندىرعان مولداش امiرەەۆ اقساقال تۇسiمە ەندi. تاڭەرتەڭ ورنىمنان تۇرا سالا تالاي جىلدان بەرi موينىمدا قارىز بولىپ كەلە جاتقان پارىزدى وتەۋ ٴۇشiن قولىما قالام الدىم.

 وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ اياعىندا رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتi “لەنينشiل جاستا” (قازiرگi “جاس الاش”) تiلشi بولىپ جۇمىس iستەپ جۇرگەنمiن. كەزەكتi بiر iسساپاردا جامبىل وبلىسىنداعى لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتىنا (قازiرگi كوگەرشiن اۋىلى) جولىم ٴتۇستi. بۇل جىلقى زاۋىتىنىڭ اتاعىن اسپانداتىپ تورتكۇل دۇنيەنiڭ تورiنە شىعارعان ريم وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى – ابسەنت اتتى تەكتi تۇلپار ەكەنiن ەكiنiڭ بiرi ٴالi كۇنگە دەيiن جىر قىلىپ ايتادى. سودان بولار، وزدەرiندە قالىپتاسقان ٴداستۇر بويىنشا شارۋاشىلىق باسشىلارى الدىمەن اۋىلدىڭ شەتiنە قاراي قونىس تەپكەن ات سپورتى مانەجiنiڭ الدىنداعى بيiك تۇعىرعا ورناتىلعان ابسەنتتiڭ ەسكەرتكiشiن تاماشالاتۋعا اپاردى. الىپ يمپەريا كسرو-نىڭ تاريحىندا ات سپورتىنان تۇڭعىش رەت وليمپيادانىڭ التىن مەدالiن الىپ بەرگەن اتاقتى ارعىماقتىڭ سۇلۋ مۇسiنiنە سۇقتانباي قاراۋ مۇمكiن ەمەس. قۇددى بiر قولادان قۇيىلعان قۇرىش ٴمۇسiندi ەمەس، جارىس الاڭىنا جاڭا عانا شىققالى تۇرعان جانۋاردى كورگەندەي كەرەمەت اسەر الادى ەكەنسiز.

– اۋىلدارىڭىزدا ابسەنت جايلى جان-جاقتى، جاقسى بiلەتiن ازاماتتار بار ما؟ – دەپ سۇرادىق جۋرناليستiك اۋەستiكپەن شارۋاشىلىق باسشىلارىنان.
– بار بولعاندا قانداي! ابسەنتتi ق ۇلىن كەزiنەن باعىپ-قاققان، اقتىق ساپارعا دا ٴوز قولىمەن ارۋلاپ اتتاندىرعان مولداش امiرەەۆ دەگەن اقساقالىمىز بار. قالاساڭىز قازiر-اق ۇيiنە ەرتiپ اپارىپ جولىقتىرايىق، –دەپ پارتورگ جiگiت ەلپ ەتە قالدى.
الپىستى القىمداپ قالعان مولداش اقساقال قوناقجاي ٴارi كوكiرەك كوزi اشىق شەجiرەشi، اڭگiمەشiل جان بولىپ شىقتى.
– شىراعىم، اقىرى ابسەنت تۋرالى جان-جاقتى بiلگiڭ كەلگەن ەكەن، اسىعىس بولماساڭ اڭگiمەنi ٴجۇز جىلدا بiر تۋاتىن تەكتi تۇلپاردىڭ ارعى تارالۋ تاريحىنان باستاپ تاراتىپ ايتىپ بەرەيiن، كەلiستiك پە؟ ايتپەسە، اڭگiمەمiز شالا-شارپى بولىپ قالادى، – دەپ ماعان سىناي قارادى.
ابسەنتتىڭ اكەسى اراب. 1945 جىلى ۇلى جەڭىس پارادىنا ۆ.جۋكوۆ ٴمىنىپ شىققان
 
ىزدەگەنگە سۇراعان، بارىنشا تەرەڭدەتە ايتقانىڭىز تىپتەن كەرەمەت بولايىن دەپ وتىر.
– وندا كەلiستiك، – دەپ باستادى اڭگiمەسiن مولداش اقساقال، – بۇگiندە مەنiڭ ابسەنتiم ارقىلى اتى الەمگە ايگiلi بولعان احالتەكە تۇقىمىنىڭ ٴاۋ باستاعى شىعۋ تاريحىن عالىمدار بەس مىڭ جىلدىڭ توڭiرەگiنە تiرەپ ٴجۇر. كiم بiلەدi، ول بولجامدارى راس تا شىعار. بiزگە انىق بەلگiلiسi، ياعني بۇگiنگi ناقتىلانعان پايىممەن زەردەلەسەك، تۇركiمەن احالتەكەسiنiڭ اتاعىنىڭ الىسقا كەتۋi حiح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان بويناۋ اتتى تۇلپاردان باستاۋ الادى. گەنەتيك-عالىمدارىڭىزدىڭ ٴوزi دە قازiرگi بارلىق احالتەكە تۇقىمداس تازا قاندى جىلقىلاردى 1885 جىلى تۋىلعان وسى بويناۋ ايعىردىڭ كiندiگiنەن تاراتادى. اتاپ ايتقاندا بويناۋدان 1911 جىلى اق يشان، اق يشاننان 1930 جىلى اراب، ال ودان 1952 جىلى ابسەنت تارايدى. احالتەكەنiڭ تورتكۇل دۇنيەدە تەڭدەسi جوق ەكەنiن ايگiلەپ وليمپ تۇعىرىنا شىعارعان دا وسى ابسەنت ەكەنiن وزدەرiڭ دە جاقسى بiلەسiڭدەر.
ابسەنتتiڭ اكەسi ارابتىڭ دا قازاق دالاسىنا كەلۋiنiڭ وزiندiك قىزىقتى تاريحى بار. احالتەكە تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ كەڭەستەر وداعى بويىنشا وتە ٴتوزiمدi، ٴارi مىقتى، تەڭدەسi جوق ەكەنiن دالەلدەۋ ٴۇشiن تۇركiمەندەر بۇرىن-سوڭدى بولماعان ات جورىعىن ۇيىمداستىرادى. 1935 جىلدىڭ مامىرى مەن تامىزى ارالىعىندا تۇركiمەندiك 34 شاباندوز اشحابادتان ماسكەۋگە جەلە جورتىپ سالت اتپەن اتتانادى. ٴسويتiپ، 84 تاۋلiكتەن سوڭ استىنداعى اتتارى وزدەرiنە ساي شاباندوزداردىڭ وتىزى4 مىڭ 300 شاقىرىمدىق جولدى ارتقا تاستاپ ماسكەۋگە كەلiپ جەتەدi. ولاردىڭ بارلىعى دا وسى ەرلiكتەرi ٴۇشiن قىزىل جۇلدىز وردەنiمەن ماراپاتتالادى. جۇرتتى، اسiرەسە، تۇركiمەن جiگiتتەرiنiڭ قايسارلىعىمەن قاتار احالتەكە اتتارىنىڭ توزiمدiلiگi، كونبiستiگi قاتتى تاڭداندىرادى. وسى جورىقتا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن «اراب» اتتى بەستi سايگۇلiكتi تۇركiمەندەر وزدەرiن قىزىل الاڭدا ۇلكەن قوشامەت كورسەتiپ قارسى العان ازامات سوعىسىنىڭ باتىرى، مارشال سەمەن بۋدەننىيعا سىيعا تارتادى. اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن داڭقتى قولباسشى تۇلپاردىڭ تەكتiلiگiن ٴدوپ باسىپ تانىپ، كەلiستiرە باپتاۋ ٴۇشiن ارمياشىلاردىڭ ورتالىق سپورت كلۋبىنداعى اتبەگi ماماندارعا تاپسىرادى. كوپ ۇزاماي-اق ٴارتۇرلi ات سپورتى جارىستارىندا جۇلدە العان ارابتىڭ اتاعى كەڭەس ەلiنە كەڭiنەن جايىلا باستايدى. كسرو كۋبوگىنىڭ جەڭiمپازى اتانىپ، بيiكتiككە سەكiرۋدەن 2 مەتر 19 سانتيمەتردi باعىندىرىپ ەل رەكوردىن جاڭارتادى. ٴسويتiپ، بiراز جىلعا دەيiن جارىستىڭ الدىن بەرمەي جۇرەدi. تارلان تۇلپاردىڭ اراب اتتى ەسiمi اسكەريلەرگە ونشا ۇناي قويمادى ما، ول جاعىن ەندi انىق بiلمەدiم، وزدەرiنشە قازىبەك دەپ اتاپ ٴجۇردi.
1945 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا ماسكەۋدەگi قىزىل الاڭدا فاشيستiك گەرمانيانىڭ تالقاندالۋىنا وراي جەڭiس شەرۋi وتكەنiن تاريحتان جاقسى بiلەسiڭدەر. اتاقتى قولباسشى، كەڭەستەر وداعىنىڭ مارشالى گەورگيي جۋكوۆ پارادتى ات ۇستiندە ٴجۇرiپ قابىلداعان بولاتىن. باتىردىڭ تاقىمىنا ٴمۇسiنi قولادان قۇيعانداي سۇلۋ اراب لايىقتى دەپ ۇسىنىس جاساعان سەمەن بۋدەننىي ەكەن. ٴسويتiپ، جەڭiس شەرۋiنەن تۇسiرiلگەن تاريحي كينولەنتالارداعى گ.جۋكوۆ مiنگەن ارابتىڭ بەينەسi ۇرپاقتان-ۇرپاققا ماڭگiلiككە مۇرا بولىپ قالدى.
1949 جىلى كسرو-نىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى جونiندەگi مينيسترiنiڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتەتiن سەمەن بۋدەننىي iسساپارمەن قازاقستانعا كەلەدi. كەزiندە كەڭەس ەلiندە سونداي دا مينيسترلiك بولعان. جىلقى دەسە iشكەن اسىن جەرگە قوياتىن بۋدەننىي بۇل مينيسترلiكتi ستالينگە قولقا سالىپ ٴجۇرiپ ارنايى اشتىرعان كورiنەدi. قازاقستانعا كەلگەن بۋدەننىي بiراز ٴوڭiردi ارالايدى. مارشالعا جامبىل وبلىسىنداعى №49-شى اۋليەاتا جىلقى زاۋىتىنىڭ تىنىس-تiرشiلiگi قاتتى ۇنايدى. اسiرەسە قازاقتاردىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان اتبەگiلiك ونەرiنە ٴتانتi بولادى. جەرگiلiكتi قازاقى جىلقىلاردىڭ توزiمدiلiگiنە، مىقتىلىعىنا، شاشاسىنا شاڭ شالدىرمايتىن جۇيرiكتiگiنە كوز جەتكiزiپ، كوڭiلi مارقايادى. سول اسەردiڭ شاراپاتى بولار، ماسكەۋگە بارىسىمەن بiر كەزدەرi وزiنە سىيعا تارتىلعان ارابتى تۇقىم ٴوربiتۋ ٴۇشiن ۆاگونعا تيەپ، وسى جىلقى زاۋىتىنا جiبەرەدi.
1952 جىلى اۋليەاتا جىلقى زاۋىتىندا اسىل تۇقىمدى ايعىر اراب پەن دەنە تۇرقى شاعىنداۋ قازاقى بيە باققارادان ابسەنت دۇنيەگە كەلدi. ابسەنتتi تازا قاندى احالتەكە تۇقىمى دەپ ايتۋعا كەلە قويمايدى. تۇركiمەن قىلقۇيرىعى مەن قازاقى جىلقىنىڭ بۋدانى دەسەك دۇرىس سياقتى. وكiنiشكە قاراي، باققارادان ابسەنتتەن باسقا تۇقىم وربiمەدi. زاۋىت باسشىلارى باققارانى سەمiرتiپ ساتىپ جiبەردi. كوپ ۇزاماي اۋليەاتا جىلقى زاۋىتى دا تاراتىلدى. ونىڭ بارلىق مۇلكi مەن جىلقىلارى بiزدiڭ زاۋىتتىڭ قاراماعىنا بەرiلدi. ول كەزدە ابسەنت ٴالi قۇلدىراڭداعان ق ۇلىن بولاتىن. بولاشاق تۇلپاردى باعىپ-قاعۋدىڭ جاۋاپكەرشiلiگi ماعان جۇكتەلدi. ويپىرماي-اي دەسەڭشi، مەن وسى جاسقا كەلگەنشە ٴدال ابسەنتتەي ەستi جىلقىنى كورمەپپiن. دەنە بiتiمiنiڭ سۇلۋلىعى ٴوز الدىنا، بارiنەن دە بۇرىن كەرەمەت سەزiمتالدىعى مەن اسقان اقىلدىلىعىن ايتساڭشى. سويلەۋگە تiلi جوق دەمەسەڭ، ايتقانىڭنىڭ ٴبارiن دە تۇسiنەتiن. جات دەسەڭ جاتىپ، تۇر دەسەڭ تۇراتىن. مەنiڭ داۋسىم ەستiلسە بولدى، بالا سياقتى ەركەلەپ جانىما جەلە جورتىپ جەتiپ كەلەتiن. داۋىس كوتەرگەندi، زەكiگەندi جاقتىرمايتىن. الدا-جالدا داۋىس كوتەرە قالساڭ، كادiمگiدەي وكپەلەپ، كوزi شاراسى جاسقا تولا مولتiلدەپ قالاتىن. ىرقىڭا كونبەي، ايتقان بۇيرىعىڭدى دا تىڭدامايتىن. ال ودان كەيiن، مىقتى بولساڭ، قايتادان كوڭiلiن تاۋىپ وزiڭە قاراتىپ كور. سوندىقتان دا مەن ونى اينالىپ-تولعانا ٴجۇرiپ، كەكiلi مەن جالىن تاراپ، دەنەسiن سىلاپ-سيپاپ ەركەلەتiپ ۇستايتىنمىن. كەي-كەيدە قييۋى كەلiسپەگەن قۋ تiرلiكتiڭ كەسiرiنەن پەندە ەمەسپiز بە، كوڭiل-كۇيiڭ ٴتۇسiپ تۇنجىرايتىن ساتتەرiڭ دە بولادى عوي. وندايدا مەن قانشالىقتى بايقاتپاۋعا تىرىسسام دا، ابسەنت ٴبارiبiر سەزiپ قوياتىن. ەركەلەۋiن لەزدە دوعارىپ، مەنiمەن ەجەلدەن سىرلاس جانداي بiرگە مۇڭاياتىن.
ابسەنتتi سپورتقا باۋلىپ، بولاشاق ۇلكەن باسەكەلەرگە بەيiمدەۋدiڭ العاشقى الiپپەسi دە وسى بiزدiڭ لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتىنان باستالدى. سول كەزدە اۋىلىمىزدا كسرو سپورت شەبەرi ساياق تەرسەبايەۆ باستاعان ات سپورتىنىڭ، جالپى جىلقى مiنەزiن بەس ساۋساقتاي بiلەتiن جەرگiلiكتi قازاق جiگiتتەرi دە جەلكiلدەي ٴوسiپ كەلە جاتتى. بولاشاق سايگۇلiك، تۇلپار، ارعىماقتاردىڭ بايگە تۇساۋىن كەسiپ، جارىسقا باپتايتىن دا سولار ەدi. بiراق، وسە كەلە كوزگە ٴتۇسiپ، سپورت جارىستارىندا جاقسى ناتيجە كورسەتۋi تيiس-اۋ دەيتiن مىقتى اتتار سول كەزدەگi ورتالىقتىڭ وزبىر ساياساتىنا ساي الماتى ارقىلى ماسكەۋگە الدىرىلىپ، ورىستاردىڭ تاقىمىندا كەتەتiن. ابسەنتتiڭ دە تاعدىرى ٴدال سولاي بولدى. ايتپەسە ٴوزiمiزدiڭ شاباندوزداردىڭ باپتاۋىمەن ابسەنت وسى بiزدiڭ قول استىمىزدا ٴجۇرiپ-اق ٴۇش جاسىندا اشحابادتا وتكەن وداقتىق جارىستا توپ جارعان بولاتىن. ارتىنشا الماتىداعى رەسپۋبليكالىق ات سپورتى مەكتەبiنە الىپ كەتتi. بiراق ابسەنتپەن ونەر كورسەتiپ جۇرگەن جiگiتتەردi ەشكiم دە ەلەگەن جوق، اۋىلدا قالدىرىپ كەتتi. راس، ول جاقتا بولاشاق وليمپيادا چەمپيونىن ٴوزiمiزدiڭ قانداس باۋىرىمىز، بەلگiلi اتبەگi كارiم اسەنوۆ دەگەن ازامات باپتادى. بەس جاسار ابسەنتتiڭ اتى ەلگە بۇرىنعىدان دا كەڭiنەن جايىلا باستادى.
ۇمىتپاسام 1958 جىل بولۋى كەرەك، بiزدiڭ زاۋىتتىڭ سول كەزدەگi ديرەكتورى ۆەنيامين يۆانوۆتىڭ كۇش سالۋىمەن ابسەنتتi جانە ارابتان تاعى بiر تۇياقتى (مۇنىڭ اتى كۋبان ەدi). ماسكەۋدەگi بۇكiلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتiستiكتەرi كورمەسiنە قاتىستىردى. بۇل ەكi ارعىماق تا بiزدiڭ زاۋىتتىڭ مەنشiگi سانالىپ، ەسەبiندە تۇراتىن. كۇللi كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن كەلگەن اتتاردىڭ iشiنەن وسى ەكi تۇلپار دەنە تۇرقىلارىنىڭ iرiلiگiمەن، مۇسiندەرiنiڭ سۇلۋلىعىمەن، ٴتورت اياعىن تەڭ باسقان تاكاپپار جۇرiستەرiمەن جينالعان جۇرتتى دا، بiلگiر مامانداردى دا تاڭداي قاقتىرا تاڭداندىرادى. ابسەنت جەڭiمپاز دەپ تانىلىپ، التىننان القا تاعىنسا، كۋبان كۇمiس مەدالدi ولجالايدى. كوميسسيا ٴتوراعاسى سەمەن بۋدەننىي ابسەنتتiڭ باياعى ٴوزiنiڭ ارابىنىڭ تۇقىمى ەكەنiن ەستiگەندە، ەسi شىعا قۋانادى. ارتىنشا بەلگiلi شاباندوز سەرگەي فيلاتوۆ پەن ونىڭ باپكەرi نيكولاي سيتكونى شاقىرىپ الادى دا:
– مىناۋ ابسەنت دەگەن ناعىز بابىنا كەلiپ، قانداي جارىسقا سالساڭ دا توپ جارايىن دەپ تۇرعان تۇلپاردىڭ تۇلپارى. مەنiڭ ارابىمنىڭ التىنعا ايىرباستاماس ۇرپاعى. سەندەر كەڭەستەر وداعىن ون اينالىپ شىقساڭدار دا بۇدان ارتىق وليمپياداعا اپاراتىن قىلقۇيرىقتى تاپپايسىڭدار! – دەپ اقىل-كەڭەس بەرەدi.
سول ساتتە-اق ابسەنتتi دەرەۋ ەرتەپ مiنiپ كورگەن سەرگەي فيلاتوۆ تا مارشالدىڭ ايتقاندارى اينا-قاتەسiز ٴدال ەكەنiنە كوزi جەتەدi. ساڭلاق شاباندوز وليمپيادا چەمپيونى اتانعاننان كەيiن جازعان ەستەلiك كiتابىندا اتاپ وتكەندەي، شىنىندا دا التى جاسار ابسەنت سول كەزدiڭ وزiندە-اق ەڭiستەن سالساڭ توسكەيدە وزاتىن ناعىز بابىندا ەدi. ارتىنشا بiزدiڭ ۇجىمعا ماسكەۋدەن ابسەنتتi ارمياشىلاردىڭ ورتالىق سپورت كلۋبىنا سۇراتقان جەدەلحات كەلiپ جەتتi. جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ۆەنيامين يۆانوۆ iشتەي قيماي تۇرسا دا كەلiسiم بەرۋگە ٴماجبۇر بولدى. ول كەزدە ماسكەۋدiڭ ايتقانىنا كونiپ، ايداعانىنا جۇرمەۋ اۋىر قىلمىس جاساعانمەن بiردەي بولاتىن. ٴسويتiپ اردا تۋىلعان ابسەنتiمنەن بiراز جىلعا دەيiن كوز جازىپ قالدىم. كوپكە دەيiن كiسiنەگەن قوڭىراۋلى ٴۇنi قۇلاعىمنان كەتپەي، تۇسiمنەن شىقپاي قويدى. ونىڭ ۇستiنە قوبلاندىنىڭ تايبۋرىلىنداي، الپامىستىڭ بايشۇبارىنداي، قامبار باتىردىڭ قاراقاسقا اتىنداي قازاقتىڭ قاسيەتتi توپىراعىنان شىققان تەكتi تۇلپاردىڭ ولجانىڭ كوكەسiن سالار، ناعىز بابى كەلiسكەن كەزiندە ٴوز جiگiتتەرiمiزدiڭ تاقىمىنا بۇيىرماۋى دا iشiمدi قاتتى اشىتىپ، وزەگiمدi ورتەپ جiبەرە جازدادى.
 ابسەنتتiڭ ودان كەيiنگi تاعدىرىنان بiزدiڭ دە بiراز حابارىمىز بار. دەگەنمەن، وزiڭiزدە تەكتi تۇلپاردىڭ ٴاربiر جەتiستiگiنە كەزiندە ۇنەمi قۇلاق ٴتۇرiپ جۇرگەن شىعارسىز؟
– ابسەنت ماسكەۋگە اپارعان جىلى-اق تالايلاردىڭ اۋزىن اشتىرىپ، كوزiن جۇمدىردى. سول 1958 جىلى باتىس گەرمانيانىڭ ااحەنە قالاسىندا وتكەن ەۋروپا چەمپيوناتىندا التىن مەدالدi جەڭiپ الدى. جالپى، ات سپورتىندا چەمپيوندىق اتاق كiشi، ورتاشا جانە ۇلكەن جۇلدەلەر بويىنشا ساراپقا سالىنادى. ابسەنت سول جولى ورتاشا جۇلدە بويىنشا توپ جارىپ قانا قويماي، ريم وليمپياداسىنا بەرiلەتiن جولدامانى دا جەڭiپ الدى. سول كەزدەگi گازەتتەر تەكتi تۇلپاردىڭ بۇل تاماشا جەتiستiگiن ماسكەۋلiك شاباندوز سەرگەي فيلاتوۆ پەن ونىڭ باپكەرi نيكولاي سيتكوعا تەلiپ جاتتى. ارينە، ولاردىڭ دا توككەن تەرلەرiن، ەسەلi ەڭبەكتەرiن جوققا شىعارا المايمىن. بiراق، مەنiڭ كۇيiپ كەتكەنiم، ابسەنتتiڭ بيiك تۇعىرعا كوتەرiلۋiنiڭ نەگiزiن شىن مانiندە قازاق اتبەگiلەرi قالاعانى جونiندە ەشكiم دە جاق اشىپ ايتقان جوق. سول جولى ابسەنتتi بiزدiڭ ساياق تەرسەبايەۆ سياقتى جiگiتتەر مiنiپ شىقسا دا چەمپيون اتاناتىنىنا ٴباس تiگۋگە بارمىن. بiراق، ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، كۇشتiنiڭ ارتى ديiرمەن تارتادى، ماسكەۋدەگiلەر ٴوز دەگەنiن iستەپ شىقتى.
ارادا ەكi جىل وتكەن سوڭ ابسەنتتiڭ يتاليانىڭ استاناسى ريمدە وتكەن حvii جازعى وليمپيادا ويىندارىنا قاتىسقانىن جۇرتتىڭ ٴبارi جاقسى بiلەدi. ابسەنتتi مiنiپ شىققان سەرگەي فيلاتوۆ بۇعان دەيiن مەلبرۋن وليمپياداسىنا قاتىسقانىمەن ايتارلىقتاي تابىسقا جەتە العان جوق بولاتىن. بۇل جولى ول ابسەنتتiڭ مىقتىلىعىنىڭ، العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا تالايلاردى شاڭ قاپتىرىپ كەتتi. بiراق كەيiننەن بiلگەنiمiزدەي، وعان چەمپيوندىق اتاق بiردەن بەرiلە سالعان جوق. تورەشiلەر اراسىندا الاۋىزدىق بەلەڭ الىپ، جارىس قورىتىندىسىن شىعارا الماي پۇشايمان حالگە ٴتۇسiپتi. كينو تاسپاعا تۇسiرiلگەن كورiنiستەردi تۇنiمەن قايتا-قايتا قاراپ شىققاننان كەيiن عانا ەرتەڭiنە قازىلار القاسى بiزدiڭ تۇلپاردىڭ مىقتىلىعىن بiراۋىزدان مويىنداۋعا ٴماجبۇر بولادى. ٴسويتiپ، ابسەنت كەڭەستەر وداعىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ات سپورتىنان وليمپيادانىڭ التىن مەدالiن ەلگە الىپ كەلدi.
تاۋدىڭ تاڭعى سامالىنداي ٴسۇيiنشi حاباردى ەستiگەندە قۋانىشتان جۇرەگiم جارىلىپ كەتە جازدادى. قۋانعان مەن قورىققان بiردەي دەگەن ٴسوزدiڭ راس ەكەنiنە سول جولى كوزiم انىق جەتتi. ق ۇلىن كەزiنەن وسiرگەن ابسەنتiمە دەگەن ساعىنىشتان جۇرەگiم ەلجiرەپ، كوزiمە جاس كەلدi. وليمپيادا چەمپيونىن ۇكiلەپ شىعارعان بiزدiڭ جىلقى زاۋىتىنىڭ داڭقى كۇللi الەمگە جايىلىپ، اتاعى اسپانداپ كەتتi. اۋىلىمىز بiرنەشە كۇن توي قۇشاعىندا بولدى. جاستاردىڭ ات سپورتىنا، اتبەگiلiككە دەگەن كەرەمەتتەي قۇشتارلىعى وياندى.
بۇل اقجولتاي جەڭiستiڭ باسى عانا ەكەن. ابسەنت كەڭەس وداعىنىڭ جەتi دۇركiن چەمپيونى، كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ جەڭiمپازى اتاندى. ەگەر ماسكەۋلiك شاباندوزدار قاتەلiك جiبەرمەي، اتتىڭ تiلiن تابا بiلگەندە تەكتi جانۋار الەم تاريحىندا ٴۇش بiردەي وليمپيادانىڭ بيiگiن باعىندىرعان بiردەن-بiر تۇلپار بولار ەدi.
– قالايشا، سەرگەي فيلاتوۆتى ماماندار ساڭلاق شاباندوز دەۋشi ەدi عوي؟
– مىقتى بولسا وزiنە مىقتى شىعار، بiراق تەكتi تۇلپاردىڭ باعىن بايلاعانى اقيقات. 1964 جىلى توكيودا وتكەن كەزەكتi حviii وليمپيادالىق ويىندارعا ابسەنتتi تاعى دا سەرگەي فيلاتوۆ باپتاپ اپاردى. كەڭەستiك شاباندوز ٴۇشiن جارىس وتە ٴساتتi باستالدى. بiراق، ادامدى قارا باسام دەسە بiر ساتتە ەكەن عوي. بارلىق سىننان سۇرiنبەي، وزiنە ٴتان سۇلۋ دا سىلقىم جۇرiسپەن ٴتورت اياعىن تەڭ باسىپ تۋرا باعىتپەن كەلە جاتقان ابسەنتتi سەرگەي قايتا-قايتا قاقپايلاپ قاتە جولعا سالىپ جiبەرەدi. سونىڭ كەسiرiنەن قولدا تۇرعان التىن القا الاقاننان سۋسىپ كەتiپ، قولانى قاناعات ەتۋگە تۋرا كەلدi. بiلگiر مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەگەر سەرگەي فيلاتوۆ تiزگiندi تەجەي بەرمەي ابسەنتتi ٴوز ەركiنە جiبەرگەندە، اقىلدى ارعىماق تاعى دا وليمپ شىڭىنا جەكە-دارا كوتەرiلەرi ٴسوزسiز ەكەن. ورنى تولماس وسى قاتەلiگi ٴۇشiن ماسكەۋلiك شاباندوز ۇلكەن سپورتتان بiرجولاتا شەتتەتiلدi.
ودان كەيiن ابسەنتتi تاقىمىنا باسقان يۆان كاليتانىڭ دا جولى بولمادى. تۋراسىن ايتقاندا، ٴوزi بولدىرا المادى. 1968 جىلى مەحيكو وليمپياداسىندا وزiندiك مiنەزi بار، العان بەتiنەن قايتپايتىن، داۋىس كوتەرۋدi، جەكiرۋدi جاقتىرمايتىن ابسەنتتi قامشىنىڭ كۇشiمەن باعىندىرامىن دەگەن ارەكەتiنiڭ سالدارىنان ٴتورتiنشi ورىنعا تۇراقتاۋعا ٴماجبۇر بولدى. قىسقاسى، تەكتi تۇلپاردىڭ تiلiن تابا المادى، بوسقا باعىن بايلادى.
كەلەسi جازدا اراعا ون بiر جىل سالىپ بارىپ ابسەنت ماسكەۋدەن وزiمiزگە قايتارىلدى. بۇل كەزدە اتاقتى ارعىماق جاسى كەلگەندiكتەن سپورتتىق جارىستاردان شەتتەتiلگەن بولاتىن. ارينە، وليمپيادا چەمپيونىنىڭ كiندiك كەسكەن جەرiنە قايتا ورالۋى اۋىلىمىز ٴۇشiن ۇلكەن قۋانىشقا اينالدى. جىلقى زاۋىتىنىڭ سول كەزدەگi ديرەكتورى يۆان فينكو سول كۇنi-اق مەنi وزiنە شاقىرىپ الدى دا:
– جۇرتتىڭ ايتۋىنشا، ابسەنتتi ق ۇلىن كەزiنەن ٴوزiڭiز باپتاپ وسiرگەن ەكەنسiز. تەكتi ايعىر سپورتتان قول ۇزگەنمەن تۇقىم وربiتۋگە ٴالi دە جاراپ جاتىر. تۇلپاردى تۇلەتiپ، باپتاۋدى مiنەزiن وتە جاقسى بiلەتiن وزiڭiزگە تاپسىرۋدى ٴجون كورiپ وتىرمىز دەپ قولىمدى الىپ ساتتiلiك تiلەدi.
قۋانعاننان ات قوراعا قاراي قۇستاي ۇشىپ جۇگiرە جونەلدiم. بiر جاعىنان ابسەنت تالاي جىل وتكەننەن كەيiن مەنi تاني قويار ما ەكەن دەگەن كۇدiك تە كوكiرەگiمدە شەر بولىپ كەلەدi. جوق، ٴبارi دە بەكەر ەكەن. تەكتi جانۋار مەنi جازباي تانىپ، كiسiنەپ قارسى الدى. جۇرەگiم لۇپiلدەپ، كوڭiلiم بوساپ كەتتi. موينىنان قوس قولىممەن قاپسىرا قۇشاقتاي الىپ جىلاپ جiبەردiم. كەكiلiن، جالىن سيپاپ، تۇمسىعىنان شوپiلدەتiپ ٴسۇيiپ جاتىرمىن. ومىراۋىمدى قۇشىرلانا يiسكەپ، باسىن كوكiرەگiمە قويىپ، تiپتەن تiلiمەن بەت-اۋزىمدى جالاپ تا الدى. قايتا-قايتا وقىرانىپ قويادى. وسىلايشا اراعا تالاي جىلدار سالىپ بارىپ ابسەنتiم ەكەۋمiز قايتادان قاۋىشتىق. وزگە اتبەگiلەر مەن باقتاشىلار وزدەرiنە يكەمدەپ كورۋ ٴۇشiن تالاي رەت جەم-سۋ ۇسىنىپ تا كوردi. بiراق ابسەنت ولاردىڭ قولدارىنان ٴدام تاتپاق تۇرماق، جانىنا دا جولاتپادى. تەك مەنiڭ قولىمنان عانا جەم-شوپ جەپ، سۋ iشەتiن. كۇن سايىن تاڭەرتەڭ مەنi قوس قۇلاعىن قايشىلاپ، وقىرانىپ قارسى الاتىن. ەستi تۇلپار ەركەلەگەندi، ەركەلەتكەندi، اينالىپ-تولعانىپ، سىلاپ-سيپاعاندى جاقسى كورەتiن. ٴسال كوڭiل بولمەي قالسام، جاس بالاشا بۇرتيىپ، وكپەلەپ قالاتىن.
بiر كۇنi مىناداي توسىن، قىزىق وقيعا بولدى. بiرiنشi مامىر كۇنi تاڭەرتەڭگiلiك اۋىلىمىزدىڭ ورتالىق كوشەسiندە وتەتiن ەڭبەكشiلەردiڭ مەرەكەلiك شەرۋiنە شىعۋعا دايىندالىپ جاتقانبىز. ات سپورتى مانەجiنە نوكەرلەرiن ەرتكەن زاۋىت ديرەكتورى يۆان فينكو كەلدi. ازiرلiك بارىسىنا كوڭiلi تولعان ول ماعان بۇرىلىپ:
– ماكە، بۇگiنگi مەرەكەلiك شەرۋگە ابسەنتتi ٴوزiڭiز مiنiپ شىعىڭىز، – دەدi.
– وليمپيادا چەمپيونى شارۋاشىلىعىمىزدىڭ بiرiنشi باسشىسى رەتiندە سiزدiڭ تاقىمىڭىزعا لايىقتى عوي، – دەدiم مەن توسىن ۇسىنىستان سىپايىلىقپەن باس تارتىپ.
– جوق، ماكە، ولاي بولمايدى. قازاقتا “كيiز كiمدiكi بولسا، بiلەك سونىكi” دەگەن ٴسوز بار ەمەس پە؟ ەڭبەك سiزدiكi. ٴوزiڭiز مiنiپ شىعىڭىز. مەن باسقا اتقا مiنەمiن.
ٴسوز وسىمەن ٴتامام دەگەندەي ديرەكتور الدىنا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلعان قارا ارعىماققا قارعىپ مiندi. لاج جوق، مەن سپورتتىق ەرمەن ەرتتەلiپ، كەرمەدە بايلاۋلى تۇرعان ابسەنتتiڭ ۇستiنە قوندىم. شامامەن قىرىق-ەلۋدەي سالت اتتى ساپ تۇزەپ، ورتالىق كوشەگە قاراي بەتتەپ كەلە جاتىرمىز. بايقايمىن، حالىق وتە كوپ جينالىپتى. اتاعى جەر جارعان ابسەنتتi ٴوز كوزدەرiمەن كورۋ ٴۇشiن كورشiلەس اۋىلداردان، اۋدان ورتالىعىنان ارنايى كەلگەندەردە ەسەپ جوق. كوشە بويىندا قاق جارىلىپ تۇرعان قالىڭ جۇرتشىلىق بiزدi تولاسسىز قول شاپالاقتاۋمەن قارسى الدى. ارينە، مۇنداي قوشەمەت-قۇرمەتتiڭ بiزگە ەمەس، وليمپيادا چەمپيونى ابسەنتكە كورسەتiلiپ جاتقانىن ٴبارiمiز دە، ايتقىزباي-اق تۇسiندiك. كوشەنiڭ ورتا تۇسىنا كەلگەندە كوپشiلiك “ابسەنت، ابسەنت!” دەپ ايقايلاپ قول شاپالاقتاۋىن ۇدەتە ٴتۇستi. سول-اق ەكەن، ابسەنت موينىن قازداي يiپ، ٴتورت اياعىن سىلقىم تاستاپ، بيلەي جونەلدi. بiرتە-بiرتە العا قاراي جەكە-دارا سىتىلىپ شىعىپ، سان الۋان سۇلۋ قيمىلىن شيراتا باستادى. جولدارى بوگەلگەن مەرەكەلiك ات شەرۋiنە قاتىسۋشىلار امالسىزدان تiزگiندەرiن تەجەپ، قيمىلسىز تۇرىپ قالدى. كەرەمەتتەي قىزىققا كەنەلگەن حالىق بۇرىنعىدان دا بەتەر ايقاي-شۋعا باسىپ، قولپاشتاۋدى كۇشەيتە ٴتۇستi. دەنەسi قىزىپ، دۇرمەككە ەلiرiپ العان ابسەنت مەنiڭ قاقپايلاعان ىرقىما كونەر ەمەس. اۋىزدىقپەن الىسا ٴجۇرiپ، بار ونەرiن ايانباي كورسەتiپ قالۋعا كiرiسiپ كەتتi. بiر كەزدە الدىڭعى ەكi اياعىن كوتەرiپ، شانشىلا تiك تۇرعاندا ۇستiنەن اۋىپ ٴتۇسiپ قالا جازدادىم. وقيعا ارى قاراي ٴدال وسىلايشا ٴوربي بەرسە اتتان اسفالت جولعا اۋىپ ٴتۇسiپ، ماسقارا بولاتىن ەدiم. امالسىزدان تiزگiندi شiرەنە تارتىپ، ىرقىما كونبەي كەتكەن ابسەنتتiڭ ساۋىرىنان قامشىمەن تارتىپ-تارتىپ جiبەردiم. سول-اق ەكەن، جانۋار بيلەۋiن كiلت دوعاردى دا، مەنi الا قاشتى. اۋىزدىققا ٴال بەرمەستەن شاپقان كۇيi اۋىل شەتiندەگi ٴوزi تۇراتىن، قوراعا كەلiپ بiر-اق توقتادى. ٴوز ەركiنە جiبەرمەي قاقپايلاعانىما قاتتى وكپەلەپ قالعانىن جازباي ٴتۇسiندiم. ۇستiنەن قارعىپ ٴتۇسiپ، جالىنان سيپايىن دەپ ەدiم، باسىن ارلى-بەرلi الىپ-قاشىپ ەرiك بەرمەدi. “مەنi نەگە بيلەتپەدiڭ؟” دەگەندەي، كوزiنiڭ شاراسى جاسقا تولىپ، ادام سياقتى مولتiلدەپ جىلاپ تۇر. مەنiڭ دە كوڭiلiم بوساپ كەتتi.
– قايتەيiن ەندi، بۇرىنعىداي تاقىمىم مىقتى شاباندوز جاس جiگiت ەمەسپiن، قارتايىپ قالدىم عوي. سەنi ەركiڭە جiبەرگەندە ۇستiڭنەن اۋىپ ٴتۇسiپ، ەل-جۇرتقا ماسقارا بولاتىن ەدiم. كەشiرشi مەنi، قاقپايلاعاننان باسقا امالىم بولمادى… – دەپ كۇبiرلەي ٴجۇرiپ، سويلەي ٴجۇرiپ، قانشا جالىنسام دا ابسەنت يلiكپەي قويدى.
ٴتۇننiڭ بiر ۋاعىنا دەيiن جانىنان بiر ەلi كەتپەي قانشاما اينالىپ-تولعانسام دا وكپەسiن جازا المادىم. سودان ابسەنت ٴۇش كۇن بويى جەم دە جەمەدi، سۋ دا iشپەدi. كوزi مولتiلدەپ بiر ورنىندا قاققان قازىقتاي قيمىلسىز تۇرىپ الدى. قۇسادان، كۇيiكتەن ٴولiپ كەتە مە دە قاتتى ساستىم. زاۋىتتىڭ مال دارiگەرiن دە اياعىمەن تارپىپ، ماڭىنا جولاتپاي قويدى. تەك مەنi عانا جانىنا جاقىنداتادى. بiراق، باسىن الا قاشىپ جالىنان دا، ساۋىرىنىن دا سيپاتپايدى. سودان نە كەرەك، جالىنىپ-جالپايىپ ٴجۇرiپ، ٴتورتiنشi كۇن دەگەندە ازەر يلiكتiردiم-اۋ. وسى وقيعادان كەيiن انشەيiندە جىلقى مالىنا جيi ايتىلاتىن “تاك-تاك” دەپ داۋىس كوتەرۋدi دە مۇلدە ۇمىتىپ، تەك اينالىپ-تولعاناتىن بولدىم. مەنiڭ تاڭعالاتىنىم، ابسەنت مەنiڭ بارلىق ٴسوزiمدi زەيiن قويا تىڭداپ، جاقسى تۇسiنەتiن. جاۋاپ قاتۋعا تiلi جوق دەمەسەڭiز، مەنiڭ ٴار سوزiمە وقىرانۋىمەن، قيمىلىمەن جاۋاپ بەرەتiن. شىنىندا دا، ناعىز تەكتi تۇلپار ەدi عوي.
– ابسەنتتەن ٴوزiنiڭ iزiن باسا الاتىنداي تەكتi تۇقىم الا الدىڭىزدار ما؟ ولاردىڭ كەيiنگi تاعدىرى نە بولدى؟
– التى جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ iشiندە ابسەنتتiڭ كiندiگiنەن جەتپiسكە جۋىق ق ۇلىن ٴوربiدi. سولاردىڭ iشiنەن ابسەنتكە جەتەعابىل تۋىلعاندارى ون شاقتى بولاتىن. اسiرەسە، اباقان مەن ايدار. مىقتى دەگەن اباقاندى ناعىز بابىنا كەلگەن كەزدە ماسكەۋگە الىپ كەتiپ قالدى. وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى ەلەنا پەتۋشكوۆانىڭ تاقىمىنا بۇيىردى. كسرو چەمپيوناتىندا، حالىقارالىق جارىستاردا اۋزىمەن قۇس تiستەپ، الدىنا قارا سالدىرماي جۇرگەن اباقاننىڭ تۇبiنە ادامداردىڭ سالدىر-سالاقتىعى جەتتi. كەزەكتi ەۋروپا چەمپيوناتىنا بارعان كەزدە باس جۇلدەدەن ۇمiتكەر حاس تۇلپاردى قورادا قاراۋسىز قالدىرىپ كەتكەن. قاسكۇنەم بiرەۋلەر ەرتەڭ جارىس باستالادى دەگەن كۇنi كۇزەتشiنi ماس قىلىپ، اباقانعا ۋ بەرگەن. مال دارiگەرلەرi قانشاما ارەكەتتەنگەنiمەن تەكتi تۇلپاردى ولiمنەن قۇتقارىپ قالا المادى. ەگەر دە ەلەنا پەتۋشكوۆا وزگە شاباندوزدار سياقتى اباقاندى كوزiنەن تاسا ەتپەگەندە، ارينە، مۇنداي قايعىلى وقيعا بولماس ەدi. سول سياقتى ايداردى دا ماسكەۋگە اپارىپ، ۆاگوننان ٴتۇسiرiپ جاتقان كەزدە اياعىن سىندىرىپ مەرتiكتiرiپ الدى. ابسەنتتiڭ اگدام، ايۋداگ، الاگير، امەتيست، دومباي، اقىن، اقبۇلاق دەگەن وزگە تۇقىمدارى دا ۇستاعاننىڭ قولىندا، تiستەگەننiڭ اۋزىندا كەتتi. كوبiسi رەسەي اسىپ كەتتi. كەڭەستەر وداعىنىڭ چەمپيونى بولعان اگدام مەن الاگيردi ماسكەۋلiك سيرككە ساتىپ جiبەردi. كوبiسi رەسەي اسىپ كەتتi. مىقتىلارىنىڭ ەشقايسىسى دا ٴوز جiگiتتەرiمiزدiڭ تاقىمىنا بۇيىرمادى.
– سiز ابسەنتتi ٴوز قولىڭىزبەن كومدiڭiز بە؟
– ابسەنت ابدەن قارتايىپ بارىپ 1975 جىلى 23 جاسىندا دۇنيە سالدى. قۇلدىراڭداعان ق ۇلىن كەزiنەن باعىپ-قاققان اقىلدى جانۋاردىڭ اقتىق دەمi تاۋسىلار ساتتەگi مۇشكiل حالiن كورۋ ماعان وتە اۋىر سوقتى. اسiرەسە، ٴومiرiنiڭ سوڭعى كۇندەرiندە جەم-سۋدان تارتىنىپ، قوزعالۋعا دا شاماسى كەلمەي، جاتىپ قالدى. تەك مەنi كورگەن كەزدە عانا بار كۇشiن جيناپ ازەر دەگەندە وقىراناتىن. مىنا جارىق دۇنيەنi ادام سياقتى قيماي، كوزiنەن مولتiلدەپ جاس اعىپ جاتتى. بiزدiڭ زاۋىتتىڭ كەيبiر اڭگۇدiكتەۋ ماماندارى “ەتi قاشپاي تۇرعاندا سويىپ الايىق” دەپ پىشاعىن جالاڭداتىپ، زىعىردانىمدى قايناتتى.
– ەستەرiڭ دۇرىس پا، بۇل سەندەرگە سوعىم ەمەس، اۋىلىمىزدىڭ، كۇللi ەلiمiزدiڭ، ەڭ باستىسى، قازاقتىڭ داڭقىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان تەكتi تۇلپار ەمەس پە؟! «سويىپ الايىق» دەگەن ٴسوزدi قالايشا اۋىزدارىڭ بارىپ ايتىپ تۇرسىڭدار، – دەپ قاتتى-قاتتى ايتىپ تاستاعان سوڭ عانا الگiلەر رايىنان قايتتى.
كوپ ۇزاماي اقتىق دەمi تاۋسىلعان ابسەنتتi اق كەبiنگە وراپ، جامباسىمەن جاتقىزباي تiك قويىپ، ارۋلاپ كومدiك. دۇنيەدەگi ەڭ بiر اسىلىمنان، سىرلاس-مۇڭداسىمنان ايرىلعانداي كوپكە دەيiن كوز جاسىمدى تىيا الماي ٴجۇردiم. ٴالi كۇنگە دەيiن ابسەنت كوز الدىما ەلەستەپ، تۇندە تۇسiمە كiرەدi. ەندi ٴدال ابسەنتتەي اقىلدى، سۇلۋ، تەكتi تۇلپار بۇل عاسىردا تۋىلا ما، جوق پا، ول جاعىن بiلە المادىم. ابسەنتتiڭ ٴجونi بولەك ەدi عوي…
مولداش اقساقال اڭگiمەسiن كوڭiلi بوساپ، كۇرسiنiپ بارىپ اياقتادى. كوزiنiڭ جاسىن بەت ورامالىمەن قايتا-قايتا ٴسۇرتiپ، بiرازعا دەيiن ٴۇنسiز وتىرىپ قالدى.
كوپ ۇزاماي مەن دە ٴارتۇرلi سەبەپپەن “لەنينشiل جاستان” باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتiم. كوڭiل تولقىتقان كوكەيدەگi ماقالا جازىلماي قالدى. اراعا 30 جىل سالىپ بارىپ، ٴالi دە ماڭىزىن جويماعان تاقىرىپقا قايتا ورالۋدى جۋرناليستiك پارىز سانادىم.

«جاس الاش» گازەتى

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي