BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

الىبەك اcقاروۆ: ديدارعايىپ ديداحمەت

استانا. 19 جەلتوقسان. baq.kz - جالعان دۇنيە-اي دەسەڭشى، جار­قىلداپ، جايناپ بىرگە جۇرگەن ديداحمەتتەن ايدىڭ، كۇننىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالامىن دەپ كىم ويلاعان… قارايلاۋعا مۇرشا بەرمەس مىناۋ قايمالىسقان تىرلىكتە بەينەبىر ٴبىر-بىرىمىزدى مىڭ جاسايتىنداي كورىپپىز-اۋ. الاشاپقىن بولىپ ٴجۇرىپ، قاپيادا الدانىپ قالعانىمدى قاراشى!

ەكەۋمىز ەگىز قوزىداي ەدىك، ٴبىر ٴداۋىردىڭ ارمان قۋعان مولدىرەگەن جاستارى ەدىك. ٴومىر جولىن بىرگە باستاپ، قول ۇستاسىپ الماتىعا بىرگە اتتانىپ ەدىك. مەن سۋرەتشى بولسام دەپ، ول اقىن بولسام دەپ ارماندايتىنبىز. ايتۋلى اقىن بولماسا دا، ايتاعالى جازۋشى بولدى. شىڭعىستايدىڭ «ديكونى» بولىپ اۋىلدان، شىعىستىڭ «ديداشى» بولىپ ەلدەن اتتانعان اياۋلى دوس قازاق باسپاسوزىندە دە، قازاق پروزاسىندا دا ايشىقتى ٴىز قالدىردى، قالام قايراتكەرى بيىگىنە كوتەرىلدى.

ارينە، ديداش ومىردەن جاس كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىز. الپىسقا جەتكەن دە، جەتپەگەن دە بار، سون­دىق­تان بۇل جاستى شۇكىر دەيمىز. جالپى، پايعامبار جاسىنان اسقان جاندا وكىنىش بولماۋعا ٴتيىس. ٴبىراق، دەپ ويلايسىڭ كەيدە، سارجامباس بولىپ تار توسەككە تاڭىلىپ، ٴۇمىت­ٴتى ۇزگەن دەرتتى بولسا ٴبىر ٴسارى. تەپ­سە تەمىر ۇزەتىن تەگەۋرىندى، قول-اياعى بالعاداي، قۋات-كۇشى بويىندا تاسى­عان اتپال ازاماتتىڭ ٴبىر-اق ساتتە جوق بولىپ كەتكەنى وكىندىرەدى. ول عانا ەمەس، شەبەرلىگى تاسقايراقتاي شىڭدالىپ، ٴوندىرىپ جازاتىن شاعى ەندى تۋ­عان­دا كەلمەسكە كەتە بار­عانى وپىندىرادى.

دۇنيەنىڭ قاسىرەتى اكەنىڭ ولگەنى ەمەس، شەشە دە ەمەس، ٴتىپتى، تۋعان اعا، باۋىر، قارىنداس تا ەمەس، تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ، جارتى مالتا ٴبولىسىپ بىرگە وسكەن، سەنىڭ جان سىرىڭدى وزىڭنەن جاقسى بىلەتىن دوستىڭ ٴولىمى دەسەدى. سول راس ەكەن… جان دوسى جومارت وقىس قازاعا ۇشىراعاندا اقسەلەۋ اعامنىڭ زاپىران قۇسىپ، بەلى قايىسىپ كۇڭىرەنگەنىن كورىپ ەدىم. جان دوسى اقسەلەۋ دۇنيەدەن وتكەندە كادىربەك اعامىزدىڭ شوكە ٴتۇسىپ، وكىرىپ جىلاعانىنا كۋا بولدىم. ەلدە جۇرگەن ادۋىن اقىن الىبەك قاڭتاربايەۆ بالا دوسى اقىلبەك قايتقاندا باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا ۇرىپ، اقىرى كوز جاسىن بۇلاپ وتىرىپ اق قاعازدان مەدەت ىزدەگەنىن بىلەمىن. دوسى تۋرالى الەكەڭنىڭ جازعان پوۆەسىن مەن دە وقىدىم. ول تۋىندى انشەيىنگى قارا ٴسوزدىڭ قاتار تۇزەگەن ٴتۇزىلىمى ەمەس، تۇنىپ تۇرعان سىرلى ساز، كوكىرەكتى قارس ايىرعان مۇڭدى مۋزىكا. ەندى، مىنە، سونداي جاعدايدى مەنىڭ دە باستان كەشىپ وتىرعان جايىم بار.

جان دوسىڭنان ايىرىلۋ – سەنىڭ دە جانىڭ­نىڭ جارىمى ٴولىپ قال­عان­داي بولادى ەكەن. بار مەن جوق­­تىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماي سان­دا­­لا­سىڭ. ٴومىردىڭ ٴوزى ماڭى­زىن­ان ايى­رىلىپ، ٴولىمنىڭ ٴوزى ٴقادىرىن جوعالت­قانداي، تىرلىكتىڭ قىزىعى كەمىگەندەي، قۋانىشى ارزان­داعانداي بولادى ەكەن.

قارالى حابار سالماعىنىڭ اۋىر­لىعى مەنى دە شوكەلەتتى. اسپان قۋسىرىلىپ اياداي بولدى. دۇنيە تارىلىپ شىر كوبەلەك اينالىپ كەتتى. ٴولىم قاشاندا قاسىرەت قوي. ال، بويىنا قىدىر دارىعان تالانتتى، ماقسات-مۇرا­تى كەمەل، پاراسات-پايىمى تولىس­قان، بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ شىعار­ماشىل جاننىڭ ٴولىمى – وكسىكتى وكىنىش، ورنى تولماس ارمان، قان قۇستىرعان قايعى مەن مۇڭ، ماڭگىلىك ساعىنىش ەكەنىنە كوز جەتتى.

…ەكەۋمىز العاش سەگىزىنشى سىنىپتا كەزدەسكەنبىز. مەن ديداشتى وعان دەيىن دە سىرتتاي بىلەتىنمىن. اۋداندىق گازەتتە اراگىدىك ونىڭ ولەڭدەرى شىعىپ تۇراتىن. ول مەنى تانىماسا دا، مەن ونى تاني كەتتىم. «سەن سول ما ەدىڭ»، دەپ بىردەن جابىستىم. ەكەۋمىز ەسكى تانىستارداي شۇيىركەلەسە جونەلدىك، كوڭىلىمىزدىڭ بىرلىگىن، جانىمىزدىڭ جاقىندىعىن سەزىپ، سول كۇنى-اق ٴبىر پارتاعا تىزە تۇيىستىرە جايعاستىق.

كەيىن اسكەردە عانا ەكى جاقتا بولعانىمىز بولماسا، سودان بەرگى ۇزاق عۇمىردا جۇبىمىز جازىلعان ەمەس، بىر-بىرىمىزدەن ەشقاشان ايىرىلعان ەمەسپىز.

وتباسىن قۇرىپ، ەكەۋمىزدى ەكى قىز ەكى جاققا الىپ كەتكەنگە دەيىن الما­تىنىڭ 3-تەن ٴ8-شى لي­ني­يا­­عا دەيىنگى كوشەلەرىنىڭ ٴبىرىن­دە كوپ ۋاقىت پاتەر جالداپ ٴبىر­گە تۇردىق. ٴالى ەسىمدە، 28 پانفي­لوۆ­شى باتىر­دىڭ ٴبىرى يۆان شەپەتكوۆتىڭ ٴۇيى بولاتىن. الماتى سيركىنىڭ ٴارتىسى شەپەتكوۆ مايدانعا وسى ۇيدەن اتتانىپتى. ٴبىز بارعاندا ەكى بولمەلى باكەنە تامدا جالعىز قىزىمەن باتىردىڭ تۋعان قارىنداسى تۇراتىن. اۋلا تورىندەگى ٴبىر كەزدە مونشا ما، الدە تاۋىققورا بولدى ما ەكەن، جىرتىق لاشىقتى الەم-جالەم اكتەپ، بالشىقپەن سىلاپ-سيپاپ قويىپتى. ارزانعا تۇسكەندىكتەن، ٴبىز سول قۋىقتاي «ۆرە­ميانكانىڭ» تابىلعانىنا قۋاندىق. ىشىندە جالعىز توسەك پەن تەرەزەگە جاپسىرىلعان شولاق ۇستەل. سول شولاق ۇستەلدە كەزەك-كەزەك جازۋ جازىپ، قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ تار توسەككە دە سىيىپ جۇردىك.

جالپى، مەن ٴتاپ-تاۋىر سۋرەتشى بولىپ كەتەر مە ەدىم، كىم بىلگەن… وعان دايارلىعىم دا، الەۋەتىم مەن قابىلەتىم دە بارشىلىق ەدى. جازۋشىلىققا بۇرىلۋىما وسى ديداحمەتپەن جاستايىمنان قاتار جۇرگەنىم، ەمەن-جارقىن دوستىعىم قاتتى اسەر ەتتى. كەيىن ارامىزعا ۇلىقبەك كەلىپ قوسىلعاندا، تىرپ ەتە المادىم. تاعدىر مەنى باسقا ارناعا بۇردى دا جىبەردى.

كوكتەم شىعىپ كۇن جىلىنا بىزدە ىلعي دا اۋىلدى ساعىنۋ دەرتى باستالادى. التايدى اڭسايمىز، تاۋعا قاراپ جالتاقتايمىز. ەلگە با­رايىق، جەر ارالايىق دەپ ال­دىن-الا جوس­پار قۇرىپ، با­رار جەر، با­سار تاۋى­مىزدى ايقىن­داپ، ۋادە­لەسەمىز، قول الىسامىز. قىزمەتتىڭ رەتى، جۇمىستىڭ جاعدايىنا قاراي ىلگەرىندى-كەيىندى ەل جاققا بارىپ تا جاتامىز. كەي جىلدارى بىرگە بارىپ، التايدى ارمانسىز بىرگە ارالاپ، ماۋقىمىزدى باسىپ تا ٴجۇر­دىك. سول ونشاقتى كۇنگى وي جاي­لاۋ مەن ٴتور جايلاۋدى شيىر­لاپ، تۋعان جەر توسىندە اۋناپ-قۋ­ناپ قايتقانىمىز جانىمىزعا جىل بويى قۋات بەرەتىن، قىستىڭ سۋى­عىندا دا جۇرەگىمىزدى جىلىتىپ جۇرەتىن.

بيىلعى جىلى دا سويتپەكشى ەدىك. ەل جاققا بىرگە بارىپ، قاليحان اعامىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە اتسالىسساق دەپ جوبالاپ قويعانبىز. سودان كەيىن ٴجۇز شاقىرىمدىق الىستاعى مۇزتاۋعا بارماساق تا، ىرگەدەگى بۇركىتتىنىڭ قارلى شىڭىنا ٴبىر شىعىپ قايتايىق دەگەن جوسپار بولعان. بۇركىتتى – بيىكتىگى جاعىنان مۇزتاۋدان كەيىنگى التايدىڭ ەكىنشى الىپ شىڭى. امال بار ما، سونىڭ ٴبارى بۇگىندە ادىرا قالدى.

بۇل زاماندا قۋ تىرلىك كىمگە مويىن بۇرعىزعان… مەن قازاقتىڭ جاڭا استاناسىن يگەرەمىز دەپ، وسىدان 18 جىل بۇرىن قايقايىپ ارقاعا كەتتىم. ديداش ٴوزىنىڭ الما­تىسىندا قوڭىر تىرلىگىن كۇيتتەپ قالا بەردى. الاشتى زەرتتەيمىز دەپ تۇرسىن ەكەۋى شاڭ باسقان ارحيۆ­تەردى اقتارۋمەن بولدى. توم-توم كىتاپ شىعارۋدان قولدارى تيمەدى. مەملەكەت قىزمەتىندە بۇرىلۋعا مۇرشا جوق، تىرپ ەتە الماي مەن ٴجۇردىم. سولاي بولا تۇرا ايلاتىپ ٴبىر كەزدەسسەك تە، اپتالاپ تەلەفون شالساق تا ايتەۋىر ٴبىر-بىرىمىزدىڭ امان جۇرگەنىمىزگە كوڭىل توق ەدى، سول اماندىعىمىزدى جۇرەككە سۇيە­ٴنىش قىلىپ بەيقام جۇرە بەرىپپىز.

سىرتقا سەزدىرمەسەم دە ديداش دوسىمدى كورگەندە مەن ىشتەي تۇلەپ سالاتىنمىن. تانىستىڭ دا، الىس­تىڭ دا اماندىعىن سۇراسقانىمىز بولماسا، شۇرقى­راسىپ تابىسقان كەزىمىز تاعى جوق. ٴبىراق كەزدەسكەن سايىن ەكەۋمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ، جۇرەگىمىز اشىلىپ، ٴىش­تەي جايناپ شىعا كەلەتىنبىز.

ورالحان قايتقاندا قاليحان اعامىز قاسىنا ديداحمەت ەكەۋمىزدى وتىرعىزىپ قويىپ، مۇڭايا سىر شەرتكەنى بار: «قالامدى مۇرات تۇتىپ الماتىدا جۇرگەن بەسەۋ ەدىك. بەسەۋمىز دە ەنشىمىز بولىنبەگەن، ەسىگىمىز جابىلماعان، مەيمانىن ورتاق قابىلداعان ٴبىر اتانىڭ بالاسى ەدىك. قىرىقتىڭ توعىزىندا بالامەر كەتتى. قىرىقتىڭ توعى­زىندا، مىنەكي، ورالحاننان ايى­رىلدىق. اللا تاعالا ەندىگى قالعان ۇشەۋمىزدى كوپتىك ەتپەسىن. اسىرەسە، سەندەردىڭ عۇمىر جاستارىڭ ۇزاق بولۋىن تىلەيمىن!»، – دەپ قولىن جايىپ، باتاسىن بەرگەن.
وتكەن جىلعى قوڭىر كۇزدە قالا­عاڭ­دى ٴوزىنىڭ قوڭقايىنا اپا­رىپ، جەر قوينىنا بەرگەن سوڭ، ديداح­مەت ەكەۋمىز ٴبىرشاما ۋاقىت ٴبۇر­كىت وزەنىن جاعالاپ كەتتىك. سىر­لاستىق، مۇڭداستىق. اعامىزعا دەگەن ساعىنىشتى دا، سارى ۋايىمدى دا اقتارىستىق. قالاعاڭنىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جيناۋ، ەستەلىك كىتاپ شىعارۋ، ەستە قالدىرۋدىڭ وزگە دە شارالارى جايىندا كە­ڭەس­تىك. سول جولى ديداحمەت: «بەسەۋ­دەن ەكەۋ قالدىق. اللادان ەندى ەكەۋ­ٴمىز­ٴدىڭ اماندىعىمىزدى تىلەيىك»، – دەپ بەت سيپاتىپ ەدى.

ەندى، مىنە… تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا، سوپايىپ جالعىز قالعانداي كۇيدەمىز!

شىن مانىندە ديداحمەت داۋلەت­ٴتى، كوپ اعايىندى، تەكتى اۋلەتتەن ەدى. ناعاشىسى تىكەباي – قاراتاي جۇرتىنا اتى ٴماشھۇر شەشەن ٴتىلدى، كوسەم ٴسوزدى كىسى بولعان. سۋىرىپسالما اقىندىعىمەن دە اتى شىققان. ەل اراسىندا ٴالى كۇنگە «تىكەباي اقىن ايتىپتى» دەگەن اتالى ٴسوز كەزدەسەدى. ديداح­مەتكە اقىندىق تا، شەشەندىك تە وسى ايگىلى ناعاشىسىنان جۇق­قان دەيدى ۇلكەندەر. اكەمىز ٴاشىم­حان اقساقالدى مەن دە جاقسى ٴبى­لەمىن، كوپ ارالاستىق، ول كىسى­ٴنىڭ شىڭعىستايداعى قارا شاڭى­راعىندا عانا ەمەس، جايلاۋداعى كيىز ۇيىندە دە جامباستاپ تالاي جاتقانبىز. جارىقتىق كوپ سويلەمەيتىن، قوڭىر شارۋاسىن كۇيتتەپ جۇرە بەرەتىن ٴبىرتوعا جان ەدى. ەلگە سىيلى، ٴقادىرى ارتقان سول اشەكەڭ ۇزاق عۇمىر كەشىپ، توقساننان اسىپ كوز جۇمدى. شەشەن ٴتىلدى شەشەمىز باعدي ٴقازىر توقساننىڭ تورىندە، شۇكىر، قارا شاڭىراقتىڭ وتىن وشىرمەي امان-ەسەن اۋىلدا وتىر. ديداشتىڭ ٴوزى دە بويىنا ارتىق ەت جيماعان، تارازىداي تارتىلعان، تازا كيىنىپ، تازا جۇرەتىن دەگدار جىگىت بولدى. تەگىنە قاراپ ٴبىز: «ديداش تا توقساندى توڭىرەكتەيتىن شىعار»، دەپ وزىمىزشە ساۋەگەيلىك جاساۋشى ەدىك.

كەيىنگى جىلدارى تىنىسى جاڭا­شا اشىلىپ، ديداحمەتتىڭ شىعار­ماشىلىعى شۇرايلى ٴورىس­كە شىققانداي بولعان. بۇرق ەتكى­ٴزىپ كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ٴۇش اڭگى­مەنى بىرىنەن سوڭ ٴبىرىن جازىپ تاس­تادى. ول اڭگىمەلەردىڭ كوتەرىپ تۇرعان الەۋمەتتىك جۇگى اتان تۇيە­­ٴنىڭ بەلىن قايىستىرعانداي. ديداش­­تىڭ ٴوزى «رومانمەن ايتا الماي­­تىن شىن­دىقتى ٴبىر عانا اڭگىمە­­مەن جەتكىزۋگە بولادى» دەپ ٴجۇرۋ­­ٴشى ەدى. مىنا اڭگىمەلەرى سو­نىڭ دالە­­لىندەي بولدى… ادە­بيەت سىن­شىلارى «جازۋشى ٴاشىمحان­ ۇلى شىعارماشىلىقتىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعىپتى» دەپ قۋانىستى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ٴوز وقىرمان­دارى­نان «ٴسۇيىنشى» سۇراپ، «اقشوقى» اڭگىمەسىن ٴبىرىنشى بەتتەن باستاپ جارقىراتا جاريالاپ جىبەردى.

ديداش ۇلتتى ۇستاپ تۇراتىن ٴتورت نارسەنى ٴجيى-جيى ٴسوز ەتىپ وتىراتىن. ولار – ادامنىڭ تۋعان جەرى، ٴتىلى، ٴدىنى، ٴسالت-داستۇرى دەي­ٴتىن. «جەردى ساتامىز» دەگەندە ول ىشكى قارسىلىعىن ٴبىلدىرىپ، «جەر اڭساعان سارى اتان» اتتى حيكايات جازىپتى. ٴتىل پروبلەماسى ٴورشىپ تۇرعاندا، ورىسشا بىلمەيتىن قايمانا قازاقتىڭ جاس بالاسىنىڭ قالاعا بارىپ، اداسىپ كەتكەن ٴبىر كۇنگى حيكمەتىن ارقاۋ ەتىپ، «تاس­قالانى» دۇنيەگە اكەلىپتى. «سارى ساماۋىردا» قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنەن بىرتىندەپ ايىرىلىپ بارا جاتقانىن اشىنا ٴسوز ەتىپتى. ٴدىن تۋرالى جازا الماي جۇرەدى ەكەن، وتكەن جىلى «قۇدايسىزداردى» جازىپتى. سوندىقتان «ۇلتىمنىڭ الدىندا ٴوزىمنىڭ قارىزىم مەن پارىزىمدى شاما-شارقىمشا وتەپ ٴجۇرمىن» دەپ بىلدىرمەي ماقتانىپ قوياتىن. عۇمىر بەرسە، ٴالى دە وتەي بەرەتىنىن، كوكەيىن تولعاندىرعان كوپ دۇنيە بارىن، سولاردى رەت-رەتىمەن جازا بەرگىسى كەلەتىنىن ايتاتىن.

سىنشىلار ديداحمەتتىڭ اڭگىمە­لەرىن بەيىمبەتكە ۇقساتىپ جاتادى. دۇرىس-اق. ال وعان قوسا ديداش­تىڭ تۋىن­دىلارى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ اقسۇيەكتىگىن، بيىك مادەنيەتىن ەسكە سالعانداي بولادى. سۇلۋ جازدى، جەرىنە جەتكىزىپ جازدى. ٴوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن تالعاممەن، ٴسوز ونەرىنە ايرىقشا قۇرمەتپەن قارادى. سوندىقتان دا از جازدى، از جازسا دا، ساز جازدى. ٴسويتىپ، سىرشىل دا سىندارلى تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلدى. سوندىقتان دا ونىڭ جازعاندارىنا جالعىز ٴسوز سىنالاپ قوسا المايسىڭ، ٴبىر ٴسوزىن سىزىپ تاستاي المايسىڭ. جازۋ مانەرى تاستاي، ۇقىپتى، سىرباز، جيناقى. سويلەم ەمەس، سوزدەن سوققان مونوليت دەرسىڭ. مەن ونداي تۋىندىلاردى مىقتى كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى اسەم اقسارايعا ۇقساتامىن. نەمەسە ٴمارمار تاستان قاشالعان رودەننىڭ كوز ارباعان سىمباتتى مۇسىندەرىن ەسكە تۇسىرەمىن. مويىنداۋ كەرەك، ديداش ٴقاراسوزدىڭ مايەگىن شايقاپ ىشكەن كوركەم ٴتىلدىڭ تارلانبوزى، تايپالعان جورعاسى، ٴارلى ٴستيليسى. ول شىن مانىندە «ادەبيەتتى – اردىڭ ٴىسى» ساناپ، تۋعان ٴتىلىن كيە تۇتقان سيرەك قالامگەرلەر ساپىندا. كوڭىلى قانشالىقتى تازا، جۇرەگى قانشالىقتى اق بولسا – ٴسوز ونەرىنە، ادەبيەتكە سونشالىقتى ادال بولدى. كوركەم اۋدارمادا دا اجەپتاۋىر مۇرا قالدىردى. جاسىنان دجەك لوندوندى جاقسى كورەتىن، رومانتيكالىق تابيعاتىن جانىنا جاقىن تارتتى، سودان با، «مارتين يدەن» رومانىن، ٴبىرشاما اڭگىمەلەرىن قازاقشالادى. ٴوزى دە العاشقى اڭگىمەلەرىن ومىردەن كوپ قيىندىق كورگەن وسى جانكەشتى جازۋشىعا ەلىكتەپ جازعانى ٴمالىم. دجون گولسۋورسيدى اۋداردى. ٴبىز ديداشتىڭ اۋدارمالارىن كلاسسيكاعا بالايتىن ەدىك. ول وسىنداي اۋدارمالار ارقىلى ادەبيەت الىپتارىنان جازۋ مانەرىن ۇيرەندى، شەبەرلىگىن شىڭدادى، وزىنە ٴتان جازۋشىلىق دارا مادەنيەتىن قالىپتاستىردى.

ونىڭ كوركەم شىعارمالارىمەن قوسا، پۋبليسيستيكالىق ماقالا­لارىندا دا ەلدىك مۇرات، ۇلتتىق مۇددە سارىنى ٴاردايىم اڭقىپ تۇرادى. قوعام ومىرىندەگى وزگەرىس­تەرگە ٴوز ٴۇنىن قوسىپ، ازاماتتىق ٴسوزىن ايتۋدان استە جاڭىلعان جوق. ديداحمەت ٴبىر ينتەرۆيۋىندە بىلاي دەيدى: «زيالى قاۋىم ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ بىرلىگىن ويلاۋى كەرەك، سونىڭ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋى ٴتيىس. ۇلتتى ساقتاۋ – مەملەكەتتى ساقتاۋ دەگەن ۇعىم. ٴبىز ٴاردايىم ۇلت دەگەن ٴسوزدى مەملەكەت ۇعىمىندا پايدالانامىز. سىرتقى كۇشتەر ٴبىزدى ىشتەي ىرىتۋگە بارىن سالۋدا، ولار كۇندىز-تۇنى وسى باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتقاندارىن ەشقاشان ەستەن شىعارمايىق».

باس قوسىپ اڭگىمەلەسە قالعان­دا ول ادام بويىنداعى رۋح ماسەلەسىنە ٴجيى-جيى اينالىپ سوعا بەرەتىن. «رۋحى جوقتىڭ نامىسى دا جوقتىعىن» ايتاتىن. ال نامىسى جوق حالىق – توبىر، ونداي توبىر ايتقانعا كونىپ، ايداۋعا جۇرە بەرەدى، مالدان ەشبىر ايىرماشىلىعى بولماي قالادى. قازاقتار وسىنشالىق بايتاق تەرريتوريانى قالاي ساقتاپ كەلدى دەگەندە، «قىلىشتىڭ جۇزىمەن، نايزانىڭ ۇشىمەن» دەپ جاتامىز. دۇرىس-اق! ٴبىراق ەڭ باس­تىسى – جەرىمىزدى ٴبىزدىڭ بابالار رۋحتىڭ كۇشىمەن ساقتاپ قالعانى ايتىلا بەرمەيدى. سودان كەيىن ٴتىلدىڭ بىرلىگى، ٴسالت-داستۇردىڭ، مەيرامدار مەن توي-تومالاقتىڭ ورتاقتىعى شەشۋشى فاكتور بولدى. رۋحى كۇشتى حالىق قانا قۇرىپ كەتپەي، تاريح ساحناسىندا امان قالدى.

ديداش جازىپ كەتكەن تاعىلىمعا تولى مىنا ٴبىر قاعيداتتى ٴوز باسىم بۇگىندە اماناتتاي قابىلدايمىن: «ەگەر ٴسىز تىم بولماعاندا ٴبىر ايدا ٴبىر قازاق كىتابىن ساتىپ الساڭىز – ۇلت الدىنداعى ٴبىر پارىزدان قۇتىلعانىڭىز. ەگەر ٴسىز كەلەسى جىلعا تىم بولماعاندا ٴبىر باسپاسوزگە جازىلساڭىز – ۇلتتىق نامىسىڭىزدىڭ ٴسال دە بولسا ويانعانى. ەگەر ٴسىز انا تىلىڭىزدەگى سول كىتاپ پەن ٴباسپاسوزدى ىجداعاتپەن وقىپ وتىرساڭىز – كۇن سايىن رۋحىڭىزدىڭ وسە تۇسكەنى. ەگەر ٴسىز وقىعانىڭىزدى توڭىرەگىڭىزگە ايتىپ، ناسيحاتتاي جۇرسەڭىز – وندا ۇلتتىق ساناڭىزدىڭ سامعاۋ بيىككە ۇمتىلعانى. قىسقاسى، سانى از حالىقتىڭ سانالى ازاماتتارى، بىزگە ٴقازىر اقىل دا، نامىس تا، ەرلىك تە، ٴبارى-بارى كەرەك. ول ٴۇشىن ەڭ ٴبىرىنشى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن، رۋحىن كوتەرە بىلەيىك. رۋحتى كوتەرەتىن ۇلى كۇش – ادەبيەت پەن ٴباسپاسوز. ەندەشە، ٴبارىمىز جيىلىپ وسى ادەبيەت پەن ٴباسپاسوزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ۇمتىلايىق!».

ديداش سويتە تۇرا، وزىنە ەشقا­شان كوڭىلى تولماي كەتكەن قالام­گەردىڭ ٴبىرى. «مەن ٴوز مۇمكىندىگىن پايدالانا الماعان ادامدار قاتا­رىنانمىن، – دەيدى ول. – ماعان اللا سەزىم دە، جۇرەك تە بەرگەن، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىم دە جاقسى. ماعان تەك ەكى نارسەنى بەرمەپتى. ول – داڭققۇمارلىق پەن اقشاقۇمارلىق. شىركىن، دەپ ويلايمىن، ەگەر وسى قاسيەتتەر بويىمدا بولعاندا مەن تالاي دۇنيەنى بىتىرەر ەدىم. وسى ەكەۋىن بەرگەندە، ولار ماعان كەرەمەت قوزعاۋشى كۇش بولار ەدى. بايقاپ وتىرسام، مەن ادەبيەتتى ٴجۇردىم-باردىم ەرمەك ەتىپ، ونىڭ سوڭىنا بار ىقىلاسىممەن شىنداپ تۇسە دە الماپپىن. شىنداپ سوڭىنا تۇسكەندەي بولسام، بۇگىندە تالاي بيىككە جەتەرىم داۋسىز ەدى».

ديداشتىڭ ماڭايىنداعى ادام­­دار­مەن قارىم-قاتىناسىن، جال­پى كىسى­لىك قاسيەتىن ايتپاسا تا­عى بول­ماس… كوپ­شىلىك ونىڭ ۇلكەن­گە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت دەگەندەي، جۇم­ساق داۋسىن، ٴيىلىپ تۇراتىن كىشى­پەيىل مىنەزىن جاقسى بىلەدى. ەندى بىرەۋلەر ونىڭ شاپشاڭ سويلەپ، شالت قيمىلدار كۇيگەلەكتىگىن دە كورگەن شىعار. ال ٴبىز بىلەتىن ديداش نامىسشىل جان، باسىنان ٴسوز اسىرعان ەمەس، جايى كەلسە باستىقتى دا، باسقانى دا ٴبىر سوزبەن ورنىنا قوياتىن، تۋراسىن ايتىپ سالاتىن شالدۋارلىعى تاعى بار. بويىنداعى وسىنداي اۋسارلاۋ مىنەزى تۋرالى ديداشتىڭ ٴوزى بىلاي دەيدى: «مەن ٴوزى مىنەزى كۇردەلى اداممىن. باسىمنان ەشۋاقىتتا ٴسوز اسىرمايمىن. ورالحان بولسىن، قاليحان بولسىن، كوزقاراسىمىز قايشى كەلىپ قالعاندا، ولار مەنىڭ اعام ەكەن-اۋ دەپ ويلاعان ەمەسپىن. «اعا، مىناۋىڭىز دۇرىس ەمەس»، دەپ قويىپ قالاتىن دا كەزىم كوپ بولعان. ورالحاننىڭ ماعان قاتتى رەنجىگەن ساتتەرى دە بار. قاليحان اعام تۇسىنەتىن. كاتونقاراعايعا ويرات ەلى جاقىن عوي، تاۋدىڭ ارعى بەتىندە عانا، سونى مەگزەپ: «ٴاي، وسىنىڭ ارعى تەگىندە قالماقتىڭ قانى بار شىعار»، – دەپ قالجىڭعا سۇيەيتىن دە قوياتىن. بىلايعى كەز­دە كوڭىلىم جۇمساق جانمىن، كىشى­پەيىلمىن، ۇلكەندى دە، كىشىنى دە رەن­ٴجىت­كىم جوق. ال پرينسيپكە، ادىلەت­كە كەلگەندە مۇلدە باسقا ادام بو­لىپ كەتەم. شىندىققا كەل­­گەندە الدىمدا اتام تۇرسا دا ماعان ٴبارى­ٴبىر. بەتكە ايتىپ سالام دا، قاي­قايىپ جۇرە بەرەم. يىلەر جەردە بەس جاسار بالانىڭ الدىندا دا يىلە سالام».

قالاي بولعاندا دا، ديداش­تىڭ دوستارىمەن، قالامگەر ٴارىپ­تەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى كىمگە دە ۇلگى بولعانداي-تىن. اقجارقىن جايساڭ مىنەزدى ديداشتىڭ كوڭىلى جاراسقان دوستارى ٴار وڭىردە تولىپ جاتىر. ال جاندارى جاراسقان دوس­تارى ساناۋلى ەدى. ولار قۇلبەك پەن تۇرسىن، ساۋىتبەك پەن ٴابدىمۇتال بولاتىن. بۇلارعا دەگەن ونىڭ قۇرمەتى بولەك-تى، قاي­دا جۇرسە دە اۋزىنان تاستاماي، ماقتاۋلارىن جەرىنە جەتكىزىپ ايتىپ ٴجۇردى.

ديداشتىڭ ٴوزىنىڭ سوڭىنان ەرگەن تالانتتى جاستارعا دەگەن قامقورلىعى دا ەرەكشە بولاتىن. سونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە تالاپتان احمەتجانوۆ ٴىنىمىزدى ەسكە الۋعا بولادى. ەلدە جۇرگەن تالاپتاننىڭ قالامىنىڭ قۋاتىن سەزىپ، اۋداننان وبلىسقا الدىردى. كەيىن وبلىستان الماتىعا شاقىرتتى. اقىرى اعاسىنىڭ ارتقان ٴۇمىتىن تالاپتان ارتىعىمەن اقتادى. كەسەك ويلى كەمەل جازۋشىعا اينالدى. ەكەۋىنىڭ ٴاعالى-ىنىلى جاراستىعى ادام قىزىققانداي سىيلاستىقتا ٴوتتى.

ٴومىر – جالعان، اجال – اقيقات ەكەنى داۋسىز. اقيقاتتان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. سونى بىلە تۇرا ويلاپ كەتسەڭ بولدى – كوكىرەگىڭ قارس ايىرىلادى، جۇرەگىڭ قان جىلايدى. بولعان ىسكە قامىرىق كوڭىل سەنەر ەمەس. «بۇل ومىردە ديداش ەندى جوق»، دەگەن ۇعىم قيالىڭا سىيمايدى. بەينەبىر، وسىنىڭ ٴبارى ٴتۇس سەكىلدى، ٴبىر سەرپىلىپ كوزىڭدى اشساڭ – ٴبارى دە ٴوز ورنىنا كەلەتىندەي، ٴباز-باياعىشا بولا قالاتىنداي كورىنەدى دە تۇرادى.

ديداحمەت ٴاشىمحان ۇلىنداي سىرباز قالامگەردى ەندى قايدان تابامىز دەپ ىشتەي مۇجىلەمىن. سوڭعى كەزدە كوزى ناشارلاپ كەتىپ ەدى، ول دا ٴبىر سەبەپ پە دەيمىن قامىعىپ. راس، جازۋشى ٴۇشىن جاناردان قالۋ قاسىرەت. ديداش تا وقۋدان قالدى، جازۋدى دوعاردى، ٴتىپتى، تەلەديدار كورۋگە دە تىيىم سالدى دارىگەرلەر. كوزىنە ەكى مارتە وتا جاسالدى، نار­كوز بەرىلدى… سونىڭ ٴبارى قوسىل­عاندا ٴوزى بۇرىننان دىمكاس جۇرەك شىداماعان-اۋ، تەگى!

جالعىز ۇلى دا كەشتەۋ ۇيلەنىپ، نەمەرەسىنىڭ قىزىعىنا تويماي كەتكەنى دە كۇيزەلتەدى. ۇزاق كۇتكەن نەمەرەسىنىڭ شىلدەحاناسىنا ٴبىر-اق كۇن قالىپ ەدى. «ەرتەڭ ماعان كەلىڭدەر، استانادان، الماتىدان دوستارىمدى، شىمكەنتتەن قۇدا­لارىمدى شاقىرىپ، ايدى اسپانعا شىعارىپ ٴبىر تويلايمىن»، دەپ قۋانىش ۇستىندە جۇرگەندە قايتپاس ساپارعا كەتە باردى. ٴۇش ايلىق نەمەرەسى كەيىن وسكەندە جازۋشى اتاسىن سۋرەتتەن عانا كورەتىن بولدى، اياۋلى اتاسىن اڭسايتىن بولدى. «دۇنيە – جالعان» دەگەن وسى…

ەلگە بارعان بۇل جولى بۇق­تىرمانى جاعالاپ، اڭعار بويىن ارالاپ جاپادان جالعىز ٴبىراز ٴجۇرىپ قايتتىم. ديداحمەت جىرلاعان سامىر­سىننىڭ سازىنا قۇلاق ٴتۇردىم. التايدىڭ كۇڭىرەنگەنىن ەستىدىم، ورماننىڭ ىڭىرانعانىن سەزدىم.

بىرەۋ دۇنيەگە كەلەدى، بىرەۋ دۇنيەدەن كوشەدى. ٴبارى دە ٴومىر زاڭى. ەشكىم دە مىڭ جاسامايدى، دۇنيەنىڭ تۇتقاسى بولعان پەندە تاعى جوق. ول دا اقيقات. ول اقيقاتتى دانىشپان اباي دا ايتىپ كەتكەن.

پەندەنىڭ سۇراعانى بولمايدى، اللانىڭ قالاعانى بولادى. الايدا، «جۇرەككە تۇسكەن سالماق ايتسا جەڭىلدەيدى» دەسەدى. ارتىق كەتسەك، كەشىرىم وتىنەمىز. ٴبىراق، ٴبىز دە وسى جولداردى ەگىلىپ وتىرىپ، جاقسىلىق نيەتپەن، ىزگىلىك ۇمىتپەن جازىپ تاستادىق. بۇل ٴسوزىمدى ابزال دوسىنا عانا ەمەس، ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا دا ەمەس، ٴتول ادەبيەتىمىزدى ٴالى ٴبىراز ساپالىق بەلەسكە كوتەرە الاتىن دارا دارىن، ۇلكەن تالانتقا ارنالعان رەكۆيەم دەپ قابىل الىڭىزدار. 


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي