BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەۋ جۇيەسىن قالاي وزگەرتكەن دۇرىس؟

فوتو: ult.kz

2018 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەلى جاتىر. بۇل – «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 6-قادامى (ەڭبەكاقىنى ناتيجە بويىنشا تولەۋگە كوشۋ) اياسىندا جۇزەگە اساتىن رەفورمالاردىڭ ٴبىرى. ياعني، كەلەر جىلدان باستاپ مەمقىزمەتكەرلەر ادەتتەگىدەي بەكىتىلگەن جالاقى ەمەس، اتقارعان جۇمىسىنا بايلانىستى اقشا الاتىن بولادى.

بۇل تۋرالى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٴىس-قيمىل اگەنتتىگى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايگۇل شايىموۆا جۋىردا استانادا وتكەن ٴباسپاسوز ماجىلىسىندە ايتقان بولاتىن. ونىڭ سوزىنە سەنسەك، جاڭا تولەم جۇيەسى قازىرگىدەي لاۋازىم مەن ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى ەمەس، كەرىسىنشە، جالاقى اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى مەن مەملەكەتتىك ورگانعا اكەلگەن پايداسىنا بايلانىستى تولەنەدى.

شايىموۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە جاڭا تولەم جۇيەسى ازىرلەنىپ، كەلەر جىلدان باستاپ پيلوتتىق جوبا رەتىندە ىسكە قوسىلادى ەكەن. ول بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر نەگىزگى لاۋازىمدىق ەڭبەكاقىسىنان بولەك بونۋستار الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ياعني، پايدالى ەڭبەك ەتسە، جالاقىسىنان بولەك قوسىمشا تاعى اقشا الادى. ال، ولاردىڭ قانشالىقتى ٴونىمدى ەڭبەك ەتكەنى بەكىتىلگەن شكالانىڭ كومەگىمەن باعالانباق.

باعالاۋ بويىنشا قىزمەتكەرلەردىڭ ٴتورت ساناتى بولادى. ولار – «ۇزدىك»، «ناتيجەلى»، «قاناعاتتانارلىق» جانە «ناتيجەسىز». قوسىمشا تولەمگە تەك «ۇزدىك» جانە «ناتيجەلى» قىزمەتكەرلەر يە بولادى. ٴقازىر بۇل جۇيە تالقىلانۋ ۇستىندە جانە ونىڭ پروباسياسى كەلەسى جىلى ٴۇش ورگاننىڭ ۇلگىسىندە جۇرگىزىلمەك. كەلەسى جىلى پيلوتتىق تۇردە ەنگىزەمىز. بارلىق كەمشىلىگى مەن ارتىقشىلىعىن انىقتاعاننان كەيىن عانا بۇكىل قازاقستان بويىنشا ەنگىزبەكپىز. الدىن الا ەسەپتەۋ بويىنشا ەڭبەكاقى 50 پايىزعا وسەدى، – دەيدى ايگۇل شايىموۆا.

وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك، الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى ٴونىمدى ەڭبەك ەتۋىنە بايلانىستى تولەنەدى. سوندىقتان دا، ول ەلدەردەگى جۇمىسشىلار مەملەكەتتىڭ دامۋىنا مۇمكىندىگىنشە مول ۇلەس قوسىپ، تيىسىنشە جوعارى تابىس تابادى.

ال، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ۋاقىتتان بەرى كسرو كەزىندە قالىپتاسقان تولەم جۇيەسىن پايدالانىپ كەلەدى. بۇل جۇيە سوڭعى كەزدە قازاق قوعامىندا جاتىپىشەرلەردىڭ سانىن ارتتىرماسا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان جوق. سوندىقتان، مەملەكەت باسشىسى بۇل جۇيەنىڭ ەسكىرگەندىگىن ەسكەرىپ، ونى الماستىرۋدى تاپسىرىپ وتىر.

ٴيا، جالاقى تولەۋ جۇيەسىن ەنگىزەردە الەمنىڭ دامىعان، ەكونوميكاسى وزىق ەلدەرىنەن ۇيرەنەرىمىز وتە كوپ. بۇل مەملەكەتتەر ٴوز جۇيەلەرىن ونداعان جىل بويى سىناقتان وتكىزىپ، ەڭ پايدالاسىن تاڭداپ الدى. ەندەشە، اقش پەن جاپونيا، فرانسيا مەن ۇلىبريتانيا ەلدەرىندەگى جالاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە كوز جۇگىرتىپ، قازاقستان قوعامىنا قايسىسى ىڭعايلى ەكەنىن ساراپتاپ كورسەك.

جاپونيالىق جۇيەنىڭ ەرەكشەلىگى سول، وندا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ٴوسىمى حالىقتىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ دەڭگەيىنەن جانە جالاقى كولەمىنەن ۇنەمى جوعارى بولادى.

جاپونيادا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ جۇيەسى وزگە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جۇمىسشىلارعا دا، جۇمىس بەرۋشىگە دە قولايلى. جۇيە نەگىزگى ٴۇش فاكتورعا نەگىزدەلگەن: كاسىبي بىلىكتىلىك، جۇمىسشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگى جانە ەڭبەك ٴوتىلى. قاراپايىم قىزمەتكەردىڭ، ينجەنەردىڭ، جوعارى جانە ورتا ساناتتاعى باسشىنىڭ نەگىزگى لاۋازىمدىق ەڭبەكاقىسى وسى ٴۇش فاكتورعا نەگىزدەلىپ تۇزىلەدى.

جاپونيادا ٴىرى كومپانيالاردىڭ كوبىندە جۇمىسشىلاردى سىياقىمەن ىنتالاندىرۋ ٴۇشىن سينتەزدەلگەن جۇيەنى قولدانادى. بۇل جۇيەگە سايكەس، جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى 4 كورسەتكىش بويىنشا بەكىتىلەدى، ولار: جاس ەرەكشەلىگى، ەڭبەك ٴوتىلى، كاسىبي ساناتى جانە ەڭبەك ونىمدىلىگى. جاس ەرەكشەلىگى مەن ەڭبەك وتىلىنە قاراي نەگىزگى لاۋازىمدىق ەڭبەكاقىسى بەلگىلەنسە، كاسىبي ساناتى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قاراي سىياقى بەرىلەدى.

وسىلايشا، سينتەزدەلگەن جۇيەنىڭ ارقاسىندا جاپونيانىڭ كوپتەگەن ٴىرى كومپانياسى نارىقتا تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. تيىسىنشە، ەلدەگى جۇمىسشىلاردىڭ دا الەۋەتى ايتارلىقتاي جاقسى، وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى.

ايتا كەتەتىن تاعى ٴبىر جايت، ەلدەگى كاسىپكەرلەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاپون ۇكىمەتى ولاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن ساناپ، باقىلاۋ ورناتىپ جاتپايدى. تيىسىنشە، كاسىپكەرلەر دە سالىقتان ەش جالتارماي، مەملەكەت قازىناسىن ۋاقىتىلى تولتىرىپ وتىرادى. الايدا، مۇنداي جۇيە قوعامداعى بارلىق تاپ وكىلدەرىنىڭ سانا-سەزىمى ويانىپ، مەملەكەتكە ادال ەڭبەك ەتكەندە عانا جۇزەگە اساتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني، قازاقستانداعى جەمقورلىق دەڭگەيىن، سالىقتان جالتارۋ دەرەكتەرىنىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك، جاپونداردىڭ ٴدال وسى ٴبىر جۇيەسىن قابىلداۋ بىزگە ٴالى ەرتەرەك سياقتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن «رۋحاني جاڭعىرۋدى» باستان وتكەرگەن كەزدە بالكىم قولدانىسقا ەنگىزۋگە بولاتىن شىعار... ال، ەڭبەكاقىمەن ىنتالاندىرۋدا سينتەزدەلگەن جۇيە قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنا تەز بەيىمدەلىپ كەتۋى مۇمكىن.

اقش-تاعى ەڭبەكاقى تولەم جۇيەسى جاپونياداعىدان مۇلدە وزگەشە. مۇندا بيلىك نەگىزىنەن حالىقتىڭ بەلسەندى توبىنا عانا ەكپىن قويادى. ۇجىمنىڭ ەمەس، جەكە ادامنىڭ جەتىستىككە جەتۋىنە كوپ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.

امەريكالىق قىزمەتكەرلەر مەن قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى نەگىزىنەن ەڭبەك ەتكەن ساعاتىنا جانە جوسپارلانعان تاپسىرمانى ورىنداۋىنا بايلانىستى تولەنەدى. ەسەسىنە، مۇنداي جۇيەمەن جۇمىس ىستەيتىندەرگە ەشقانداي سىياقى قاراستىرىلماعان. امەريكالىق ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا، ساعاتپەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ تابىسى ونسىز دا كوپ. ياعني، ٴاۋ باستا جۇيەنى ويلاپ تاپقان كەزدە سىياقىعا كەتەتىن شىعىن وسى جالاقىعا قوسا ەسەپتەلگەن.

اتالعان جۇيەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جۇمىس بەرۋشى ەڭبەكاقىعا تولەنەتىن شىعىنداردى الدىن الا ەسەپتەپ، ناقتى جوسپار قۇرا الادى. دەگەنمەن، اقش-تاعى كەيبىر كومپانيالار جۇمىسشىلاردىڭ ٴاربىر ساعاتىنا جالاقى تولەۋمەن قاتار، ولاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنە بايلانىستى قوسىمشا سىياقى بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ويتكەنى، باسەكەلەستىكتىڭ تىم جوعارى بولۋىنان ەلدە بىلىكتى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس تا جوعارى.

اقش-تا سونداي-اق، ۇجىمدىق سىياقى جۇيەسى دە جاقسى دامىعان. مۇنى امەريكالىقتاردىڭ وزدەرى «سكەنلون» جۇيەسى دەپ اتايدى. ياعني، كاسىپورىن باسشىسى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ جىلدىق جالاقىسىنا كەتەتىن شىعىندى ٴبىر تيىنىن قالدىرماي ەسەپتەپ، بيۋدجەتتەن تەك سول قاراجاتتى عانا بولەدى. ال، ۇجىم جوسپاردى اسىرا ورىنداپ، كاسىپورىنعا قوسىمشا پايدا تۇسىرسە، سول پايدا بولعان قاراجاتتى باسشى مەن جۇمىسشىلار ٴوزارا بولىسەدى ەكەن. اتاپ ايتقاندا، پايدانىڭ 25 پايىزى الدىمەن ساقتىق قورىنا اۋدارىلادى. ال، قالعان قاراجاتتىڭ تاعى 25 پايىزىن باسشى وزىنە السا، 75 پايىزى جۇمىسشىلارعا سىياقى رەتىندە تاراتىلادى.

سىياقى ٴار ايدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس بەرىلەدى. ال، جىل سوڭىندا ساقتىق قورىنا جينالعان قاراجات جۇمسالماي ساقتالىپ قالسا، ول اقشانى دا جۇمىسشىلار ٴوزارا ٴبولىسىپ الادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي جۇيە امەريكالىق كاسىپورىنداردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن الدەقايدا ۇلعايتقان.

ەڭبەكاقى جۇيەسىن بارىنشا اشىق ٴارى ٴادىل ەتۋ ٴۇشىن امەريكالىق جۇمىس بەرۋشىلەر تۇراقتى تۇردە اتتەستاسيا ۇيىمداستىرىپ، جۇمىسشىلارىن سىناقتان وتكىزىپ وتىرادى. سول سىناقتىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى جالاقى دا تاعايىندالادى ەكەن. ەگەر جۇمىسشى كاسىپورىنعا نەمەسە مەملەكەتتىك ورگانعا جاڭادان قابىلدانسا، وندا ول ٴبىر جىل بويى ٴار ٴۇش اي سايىن اتتەستاسيا تاپسىرادى. ال، 1 جىلدان كەيىن جىلىنا ەكى نەمەسە ٴبىر رەتتەن تاپسىرىپ وتىرادى.

جالپى، اقش-تا ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى سان الۋان بولعانىمەن مۇنداعى جۇمىسشىنىڭ باسىم بولىگى جۇمىس ىستەگەن ٴاربىر ساعاتىنا اقشا الادى. جۇيەنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى دە سول.

ال، فرانسۋزداردىڭ ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن بارىنشا ٴادىل جۇرگىزىلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. جۇيەنىڭ نەگىزگى ەكى ەرەكشەلىگىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى: جالاقىنى يندەكستەۋ جانە ەڭبەكاقى جۇيەسىن دارالاندىرۋ. ەندى مۇنى تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق...

جالاقىنى يندەكستەۋ دەگەنىمىز، كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باعاسىنا بايلانىستى جالاقى تاعايىنداۋ. ياعني، ازىق-تۇلىك قىمباتتاسا مىندەتتى تۇردە جالاقى دا كوتەرىلۋى ٴتيىس. بۇل جۇيەنى فرانسياداعى ٴىرى كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى قولدانادى جانە جۇمىسشىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعاندا ول تۋرالى مىندەتتى تۇردە قۇجاتتا كورسەتىلەدى.

ال، ەڭبەكاقى جۇيەسىن دارالاندىرۋ دەگەنىمىز – جۇمىسشىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە، ەڭبەك ونىمدىلىگىنە، كاسىپورىنعا (كومپانياعا، مەملەكەتتىك ورگانعا) پايدالى ۇسىنىستار جاساۋىنا بايلانىستى قوسىمشا سىياقىنىڭ تولەنۋى. مۇنداي سىياقى ەڭ الدىمەن جۇمىس بەرۋشىگە پايدا اكەلەتىن قىزمەتكەرلەرگە تولەنەدى. سونىمەن قاتار، كاسىپورىننىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسىپ، ٴوزى جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەگە جاناشىرلىقپەن قارايتىن ماماندار دا ٴار ايدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس بونۋستار الىپ وتىرادى.

فرانسياداعى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى ەكى بولىكتەن تۇرادى: تۇراقتى ەڭبەكاقى (لاۋازىمىنا بايلانىستى) جانە اۋىسپالى ەڭبەكاقى (ەڭبەك ونىمدىلىگىنە بايلانىستى). العاشقىسىن جۇمىسشى مىندەتتى تۇردە السا، ەكىنشىسى ٴوزىنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى تولەنىپ وتىرادى.

ەلدەگى ەڭبەكاقى جۇيەسىنىڭ تاعى ٴبىر نەگىزگى ەرەكشەلىگى – كاسىپورىندار جۇمىسشىلارعا ارناپ بالدىق ەسەپتەۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ قويعان. جۇمىستىڭ ناتيجەسى 0-120 بالل ارالىعىنداعى كورسەتكىشتەرمەن ولشەنەدى. ياعني، 100-120 بالل جيناعان جۇمىسشى ٴبىرىنشى دەڭگەيلى، 76-99 بالل جيناعان جۇمىسشى ەكىنشى دەڭگەيلى دەپ رەت-رەتىمەن جىكتەلە بەرەدى، كەيىن وسى دەڭگەيلەرىنە بايلانىستى سىياقى الادى. ەگەر جۇمىسشى قىزمەت ورنىنا 3-5 كۇن ارالىعىندا كەلمەي قالسا ونىڭ سىياقىسى 25 پايىزعا قىسقارادى، ال ەگەر 10 كۇننەن كوپ كەلمەسە وعان مۇلدەم سىياقى بەرىلمەيدى.

ٴمان بەرىپ قاراساق، ايگۇل شايىموۆانىڭ ايتقان قازاقستاندىق ەڭبەكاقى تولەم جۇيەسى وسى فرانسۋزداردىڭ تولەم جۇيەسىنە وتە قاتتى ۇقسايدى.

ال، ۇلىبريتانيادا ٴدال ٴقازىر ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەكى ٴتۇرى بار: اقشالاي جانە اكسيونەرلىك. العاشقىسى جالاقىنى اقشامەن ەسەپتەسسە، ەكىنشىسى قۇندى قاعازدار نەگىزىندە ەسەپ ايىرىسادى. سونداي-اق، كەيبىر مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردا جۇمىسشىنىڭ ەڭبەكاقىسى تىكەلەي تۇسكەن تابىسقا بايلانىستى.

بريتاندىق ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگى – مۇنداعى جۇمىسشىلار كاسىپورىنداردىڭ اكسياسىن ساتىپ الۋ ارقىلى دا اي سايىن تابىس تابادى. ياعني، وزگە ەلدەردىڭ جۇمىسشىلارى تابىستى ەكى كوزدەن – جالاقىدان جانە سىياقىدان تاپسا، ۇلىبريتانيادا جۇمىسشىلار وسى ەكەۋىنەن جانە ساتىپ العان اكسيالارىنان ەسەبىنەن اي سايىن اقشا الىپ وتىرادى.

اعىلشىن ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، اكسيونەرلىك تولەم جۇيەسى ٴوزىنىڭ پايدالى ەكەنىن دالەلدەگەن. ماسەلەن، جۇمىسشى كاسىپورىننىڭ اكسياسىن ساتىپ العاندىقتان سول كاسىپورىننىڭ جۇمىسى ناتيجەلى بولۋ ٴۇشىن بارىنشا بەرىلىپ ىستەيدى. ويتكەنى، كومپانيا قانشالىقتى كوپ پايدا تاپسا جۇمىسشىعا دا بەرىلەتىن سىياقىنىڭ كولەمى ارتادى.

مىنە، الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارىندە دەرلىك ەڭ الدىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە جانە ساپالى جۇمىسقا باسا نازار اۋدارادى. ال، ساپالى ٴونىم الۋ ٴۇشىن جۇمىسشىلاردى ٴاربىرى وزدەرىنشە ىنتالاندىرىپ ٴجۇر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قازاقستاندا سىياقى تەك مەرەكە كۇندەرى نەمەسە ٴار توقسان سايىن بەرىلەدى. سوندىقتان، قازاقستاندىق جۇمىسشىلار ەڭبەك ونىمدىلىگىنە باسا نازار اۋدارا بەرمەيتىنى راس. جۇمىس ىستەسە دە، ەرىنىپ جۇرە بەرسە دە الاتىنى بەكتىلگەن ٴبىر عانا جالاقى.

دەمەك، الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەسەك، ەڭ الدىمەن ٴوزىمىزدىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىمىزدى دامىتۋ قاجەت. الەمدىك تاجىريبەدەن بايقاعانىمىزداي، جۇمىسشىلار ىنتالاندىرۋ بولعان كەزدە عانا كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەرگە زور پايداسىن تيگىزەدى. ال، قازاقستاننىڭ ەنگىزگەن ەڭبەكاقى تولەم جۇيەسى قانشالىقتى پايدالى – ونى كەلەر جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كورە جاتارمىز...


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي