BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

سەمەي - ورىستىڭ ەمەس، قازاقتىڭ قالاسى!

پاتشالىق رەسەي كەزىندە ٴبىزدىڭ جەردەن الىنعان مول بايلىقتى ەلىمىزدەن اكەتكەن بولاتىن. بىزگە تەك، جەردى قوپارىپ، شاڭ جۇتۋ عانا قالاتىن ەدى. ٴتىپتى، ٴبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىشىندەگى جۇرەتىن جولىمىزدا بولعان جوق. ەندى، مىنە، قاي وڭىرگە بارامىن دەسەڭ دە، جول تۇر. بۇرىن ولاي بولعان جوق. سەبەبى، ٴبىز كولونيا بولدىق! قر پرەزيدەنتى ن.ٴا. نازاربايەۆ

مەملەكەتىمىزدىڭ اتى بىرەسە «قازاق كسر» نەمەسە «قازاقستان» دەپ جازىلعانىمەنەن، «قازاق» دەگەن ٴتۇبىردى ەشكىم جويا المادى. ونىڭ ناقتى سەبەبى مىنادا: بىرىنشىدەن - وسى جەردە مەملەكەت قۇرعان ۇلت - «قازاق ۇلتى». بۇعان باسقا حالىقتىڭ ەش قاتىسى جوق. ەكىنشىدەن - قازاقتار امەريكالىقتار سياقتى وزگە ەلدەردەن كوشىپ كەلگەن كەلىمسەكتەر ەمەس، وسى جەردىڭ قاشاننان يەسى. ۇشىنشىدەن - ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى بولىپ وتىرعان دا- قازاق ۇلتى. بۇل جايلارمەن وزگەلەردىڭ ساناسۋى قاجەت. سوندىقتان، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ - قازاق ۇلتىنىڭ مۇراتتارى باستى ورىندا تۇرۋى كەرەك دەپ سانايمىن!

1990 جىلعى 25 قازاندا جانە 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا جاريالانعان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراسيا مەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋسيالىق زاڭدا: «مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتى اتاپ كورسەتىلۋىمەن بىرگە، ونى ساقتاۋ، قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانىلادى»- دەگەن قاعيدا بار. ارينە، توتاليتارلىق جۇيەدەن ٴوزىنىڭ ساياسي ٴمانى مەن تۇرپاتى جاعىنان بولەك تاۋەلسىز جاڭا قوعامعا ٴوتۋ اسا كۇردەلى ٴجۇرىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى پاتشالىق كەزەڭدى بىلاي قويعاندا، كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ بولمىستارى دا وپ-وڭاي ورىن بوساتا سالماي تۇر. ٴيا، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تالاپتارى مەن قۇندىلىقتارى تەرەڭ ورنىقپاي، ەسكى دۇنيە وزدىگىنەن كەتە دە قويمايدى عوي. ەلىمىز ٴوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، بۇرىنعى «قازاق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاۋ الىنىپ تاستالىنىپ، ونىڭ ورنىنا جاڭادان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ رەسمي اتالعاننان كەيىن، پرەزيدەنت ن.ٴا.نازاربايەۆ كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان ەسكى مەملەكەتتىك نىشانداردىڭ بارلىعىنان بىردەن باس تارتتى دا، ەگەمەندىلىگىمىزدى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا سارابدال تۇجىرىمدامالارىن ۇسىندى. بۇل ٴسوز جوق وڭدى شەشىم بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، تاۋەلسىزدىك نىشاندارى بولىپ تابىلاتىن ٴوزىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋسيامىز»، «جاڭا ەلتاڭبامىز»، «جاڭا تۋىمىز»، «جاڭا ٴانۇرانىمىز» ومىرگە كەلدى. ٴيا، اعايىن! بىزدەر وسى كۇندى 360 جىل بويىنا ٴاردايىم ارمانداپ جۇرگەن ەدىك جانە بۇگىن سوعان قول جەتكىزدىك. ٴبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىز «وتان» دەپ سوعىپ، تۇلپار تۇرپاتتى «ەلتاڭبامىز» بوستاندىقتىڭ، بۇلا كۇش پەن جارقىن ٴومىردىڭ سيمۆولىنداي ايدىندانىپ، «كوك تۋىمىز» حالقىمىزدىڭ ەركىندىگىن پاش ەتىپ جەلبىرەي باستادى. ەلوردامىزدان باستاۋ العان بۇل « ۇلى ٴىس» جەرگىلىكتى جەرلەردە دە زاڭدى جالعاسىن تاۋىپ، قازاقستانداعى 14 وبلىس، 77 قالا، 177 اۋدان مەن مىڭداعان ەلدى-مەكەندەردىڭ دە نىشاندارى جاپپاي جاڭارتىلىپ، پاتشالىق زامانىڭ تۇگىلى، كەشەگى كەڭەستىك بەلگىلەر (گەرب، تۋ، ٴانۇران، جارعى جانە ت.ب.) دە سانالى تۇردە جويىلدى. بۇل ارينە، تابيعي، تاريحي، ساياسي، رۋحاني-مادەني جاعىنان زاڭدى دا بولىپ تابىلادى.

2007 جىلى 16 ماۋسىمدا قالامىزعا ات باسىن بۇرعان قر پرەزيدەنتى ن.ٴا.نازاربايەۆتىڭ: «كوشەدە «سەمەي»، «سەميپالاتينسك» دەپ قوسارلانىپ جازىلىپتى. «اباي»، ياكي «الاش» دەپ اتاساق دەگەن ۇسىنىس بار. «سەميپالاتينسك» دەگەن ٴسوزدى شەتەل ينۆەستورلارى پوليگون بالاماسى رەتىندە تۇسىنەدى. سوندىقتان بۇل قالانى ەندىگى جەردە تەك «سەمەي» دەپ اتاساق قايتەدى. قالالىق ٴماسليحات دەپۋتاتتارى سولاي دەپ ۇيعارسا، تەزدەتىپ ۇسىنىس ٴتۇسىرسىن!» - دەگەننەن سوڭ، جاندارى قالا ما، بارلىق دەپۋتاتتار جاپاتارماعاي قولدارىن كوتەرىپ جىبەردى دە، ارادا 4 كۇن وتكەننەن كەيىن-اق، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سەميپالاتينسك قالاسىن قايتا اتاۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك- اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» 1993 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 9-بابىنا سايكەس جانە شىعىس قازاقستان وبلىسى اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگاندارىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ قاۋلى ەتەمىن:

1.شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سەميپالاتينسك قالاسى سەمەي قالاسى بولىپ قايتا اتالسىن.
2.وسى جارلىق قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ. استانا، اقوردا، 2007 جىلعى 21 ماۋسىم، №351.

ٴيا، پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن سەميپالاتينسكىنىڭ - سەمەي دەپ، جاڭادان اتالۋىنىڭ حالىق رۋحىن كوتەرگەنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ونىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا ٴمانى وتە زور بولدى. جالپى سول سەميپالاتينسك دەگەن سۇمپايى ٴسوز - وتارلاۋ ساياساتىنان كەيىنگى پاتشالىق جانە كەڭەستىك يمپەريانىڭ جەمىسى بولاتىن. ٴتىپتى، وسى سوزگە كەنەدەي جابىسىپ الىپ، سانالارىنا سەڭ بولىپ قاتىپ قالعان اتاۋدان ايىرىلعىسى كەلمەگەندەردىڭ وزدەرى دە پرەزيدەنت ايتقاننان سوڭ، شاراسىز كۇي كەشىپ، ۇندەرى ىشتەرىنە ٴتۇسىپ، اۋىزدارىنا قۇم قۇيىلدى دا، سەمەي اتاۋىن ەرىكسىز مويىنداۋعا ٴماجبۇر بولدى. دەسەك تە، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دىڭگەگى اتالاتىن قالامىزدىڭ باياۋ دامىپ، كوزگە ٴوڭسىز كورىنگەنى جانىما قاتتى باتادى. سوندايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «قازاقتىڭ تاريحي تامىرىن جالعاعان، ٴداستۇر مەن ەلدىكتى ۇيلەستىرگەن تۇركىستان مەن سەمەيدىڭ ورنى قاشان دا بولەك!» - دەگەن ۇلاعاتتى ٴسوزى ويىما ورالا بەرەدى. بالكىم، باسقا قالالارعا دا ۇلگى بولسىن دەدى مە، ايتەۋىر، ٴوزى باستاپ، حالىق قوستاپ نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قالامىزدىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ، ونىڭ «سەمەي» دەگەن تاريحي اتىن ٴوز تۇعىرىنا قايتا قوندىردى. ەندى، پرەزيدەنتتىڭ ٴوزى قالامىزدىڭ اتىن وسىلايشا وزگەرتكەننەن كەيىن، ونىڭ زاتىن دا (گەربىن) وزگەرتۋ ماسەلەسى وزىنەن-وزى تۋىندادى. ارينە، پرەزيدەنت تاعى دا قاشان ۇسىنىس جاسايدى ەكەن دەپ، ول كىسىنى كۇتىپ وتىرۋ ٴسىرا دا جاراماس. بۇعان بار بولعانى جەرگىلىكتى تاريحشىلار مەن شىعارماشىلىق ادامدارى، كونەكوز قاريالار مەن مەكەمە باسشىلارى ۇلەس قوسسا جانە ولاردىڭ ۇسىنىسىن ٴماسليحات دەپۋتاتتارى ٴسوزبۇيداعا سالماي-اق زەردەلەپ، شۇعىل شەشىم شىعارسا، بۇل ورىندالمايتىنداي سونشالىقتى قيىن ماسەلە ەمەس ەدى. قالاي دەگەنمەندە پرەزيدەنت باستاپ بەرگەن وڭ باستاما عوي، ٴوز جالعاسىن تاباتىن شىعار دەپ ويلادىم. ٴبىراق قالا اكىمى ەرماك ساليموۆ پەن ورىنباسارى نادەجدا شاروۆانىڭ جانە ىشكى ساياسات ٴبولىمىنىڭ باسشىسى ايدار سادىربايەۆتىڭ تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا تاپ بولامىن دەپ مۇلدە ويلاماپپىن. باسقا قالالاردىڭ گەربى ىڭ-شىڭسىز-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تالاپتارىنا لايىقتالىپ الدەقاشان وزگەرتىلگەنىمەن تەك، سەمەي قالاسىنىڭ گەربى عانا وزەرتىلگەن جوق. ونىڭ ەسەسىنە سوناۋ رەسەي يمپەرياسىنىڭ كولونياسى بولعاندا قولدانىلعان پاتشالىق گەرب (كەڭەس وكىمەتىنەن اتتاپ ٴوتىپ) بۇگىن تاۋەلسىز قازاقستان اتانعاندا دا زاڭسىز قولدانىستا ٴجۇر. بۇل ەندى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ عوي! وۋ، اعايىندار-اۋ! الاش-وردا تۋ تىككەن سەمەي جەرى، ونىڭ ٴتولتاڭباسى (گەربى) ماسەلەسى دەگەن، وتتىڭ باسى، وشاقتىڭ قاسىنداعى اڭگىمەگە كوشىرە سالاتىن ۇساق-تۇيەك نارسە ەمەس، مۇندا ٴبىزدىڭ ۇلتىق مۇددەمىز بار. سوندىقتان دا سەمەيگە سۇيەگى الدەقاشان قۋراپ قالعان پاتشانىڭ گەربى تۇككە قاجەت ەمەس، وعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى تاسقا تاڭبا باسقانداي ايعاقتاپ تۇراتىن ٴوز ٴتولتاڭباسى عانا كەرەك! «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن قاناتتى ٴسوزدى قالدىرىپ كەتكەن مۇحتار اعامىزدىڭ وتانىندا، ابايداي الىپتىڭ، شاھكەرىمدەي شەجىرەنىڭ، قايىمداي قازاقتىڭ قايسار ۇلىنىڭ تال بەسىگىنە اينالعان كيەلى مەكەنىندە پاتشانىڭ گەربى ٴالى كۇنگە دەيىن نەگە زاڭسىز اينالىمدا ٴجۇر؟ جالپى، وسى پاتشا گەربىن جالاۋلاتىپ، حالىقتىڭ كوزىن دە، بويىن دا ۇيرەتىپ بارىپ، ونى زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ العىسى كەلەتىندەردىڭ تۇپكى ماقساتتارى نە؟ دەسەك تە، سول باياعى «يمپەريالىق امبيسيامەن» جۇرگەن بىرەۋدىڭ بىزگە كەدەرگى جاساپ وتىرعانى بەلگىلى (وزگە وڭىرلەردىڭ باسشىلىعىنا قازاقستاندى جاقسى كورەتىن ازاماتتار كەلىپ جاتسا، ال سەمەي اكىمدىگىنە كەرى ويداعى ادامدار نەگە جىبەرىلەدى ەكەن وسى). ەگەر ٴبىزدىڭ ٴوز قولىمىز ٴوز اۋزىمىزعا جەتكەن كەزدە، اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىكتى العان تۇستا جاڭا ٴتولتاڭبامىزدى قابىلداتۋعا سەپاراتيستىك ۇستانىمداعى شوۆينيستەر استىرتىن قارسىلىق كورسەتىپ جاتسا، دەمەك، بازبىرەۋلەردىڭ ۇلتىمىزدىڭ باياعى پاتشاعا وتار بولعان كەزىن اڭسايتىن بولعانى دا. ايتپەسە، كەشەگى الاش استاناسىنىڭ رۋحىن وياتادى، بۇگىنگى جاستاردى تۋعان قالاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە باۋليدى، قوعامدىق سانا مەن قازاقستاندىق يدەولوگيانى دامىتادى دەپ جۇرگەن قالا باسشىلارىنىڭ بۇل قىلىقتارىن تۇسىنە الار ەمەسپىز. وزبىر پاتشانىڭ داۋرەنى كەلمەسكە كەتتى، مويىنىمىزداعى قۇلدىق قامىتى الىندى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە شيرەك عاسىر ٴوتتى. ٴبىراق سول باياعى پاتشالىق گەرب ەسكى قۇلدىق تاڭباسىنداي بولىپ كوشەلەردە سامساپ تۇر. وعان سەمەي قالالىق ىشكى ساياسات ٴبولىمىنىڭ باسشىسى ا. سادىربايەۆ اسپاي-ساسپاي-اق: «ول گەرب - زاڭدى گەرب ەمەس. سوندىقتان، كىم قالاي پايدالانام دەسە دە ٴوزى بىلەدى» -دەپ، قىرسىعا سويلەۋىن قويار ەمەس. وۋ، ايدار باۋىرىم! بۇل «گەرب» دەگەن سەنىڭ بۇرىڭعى باستىعىڭ ا.كاريموۆ ايتقانداي «ساۋدا بەلگىسى» (توۆارنايا ماركا) ەمەس قوي، اركىم قايدا قويعىسى كەلسە دە قويا بەرەتىن (ماسەلەن، دۇكەننىڭ ماڭدايشاسىنا، ٴۇيىنىڭ قاقپاسىنا، كەۋدەسىنە، توبەسىنە). گەرب - دەگەن ساياسي جانە يدەولوگيالىق مانگە يە مەملەكەتتىك ٴرامىز ەمەس پە؟ سوندا سەندەر قاي مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ۇستانىپ، كىمنىڭ يدوەلوگياسىن ناسيحاتتاپ جۇرسىڭدەر؟ ەگەر سەنىڭ تۇسىنگىڭ كەلسە، قۇلدىق تاڭباسىنىڭ بەلگىسى بۇل پاتشالىق گەربتىڭ (ول بولۋعا ٴتيىستى دە ەمەس) سەمەي قالاسى اكىمدىگىنىڭ العىس حاتتارى مەن ماقتاۋ گراموتالارىندا جانە ت.ب. قۇجاتتارىندا مەن مۇندالىپ ەمىن-ەركىن ويقاستاپ ٴجۇرۋى، كوشەلەردە قازداي ٴتىزىلىپ تۇرۋى دۇرىس پا؟ ٴجارايدى، انا ەكى كىسى شەت جاقتان كەلدى دەيىك، ال ساعان نە جورىق. بۇل سەنىڭ ادام بولعان قالاڭ ەمەس پە؟ ىشكى ساياساتتى باسقارىپ وتىرىپ، بۇعان قالاي عانا جول بەرىپ قويعانسىڭ؟ وعان نامىستانبايسىڭ با، ٴوزى؟ «تۋعان قالام سەمەيىم» دەگەن ٴان ەستىلگەندە بويىمدى ەرەكشە ٴبىر سەزىم بيلەيدى دەپ شاتتانعانىڭ قايدا؟ ونىڭ ٴبارى دە اشەيىن كوز الداۋ ٴۇشىن ايتىلا سالعان وتىرىك بولىپ شىقتى عوي! عالامتوردى باسىپ قالساڭ بولدى، سەمەيدىڭ گەربى دەپ - پاتشانىڭ گەربى ايعايلاپ شىعا كەلەدى. ۇياتىڭ قايدا؟ الدە، بۇگىن بار، ەرتەڭ جوق انداعى لاۋازىمىڭدى بالسىنەسىڭ بە؟ ياپىراي، بۇل پاتشانىڭ گەربىن سونشالىقتى قيمايتىنداي باباڭنان اماناتقا قالىپ پا ەدى؟ بالكىم انا ەكى باستىعىڭمەن بىرىگىپ الىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل ەكەنىنە كۇمانمەن قاراپ جۇرگەن شىعارسىڭ؟ نەمەسە، پاتشانىڭ ٴتاجىن الىپ، ونىڭ ورنىنا سەمەي دەپ جازىپ قويۋدى دا، سول پاتشانىڭ ەندىگى مۇراگەرى - سەمەي دەپ قابىلدايسىڭدار ما؟ مۇمكىن ۇشەۋىڭە پاتشالىق گەرب پە، نە كەڭەستىك گەرب پە، ٴبارىبىر بولار! ٴبىراق وزدەرىڭنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ەكەندىكتەرىڭدى ۇمىتپاڭدار! سوندىقتان دا اتا زاڭىمىزدا جازىلعان تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا قاراما-قايشى كەلەتىن بۇل باسسىزدىق پەن زاڭسىزدىققا اكىمدىكتەگى يدەولوگيانىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان وسى ۇشەۋىڭ جاۋاپتىسىڭدار! سەمەيدەن باسقا قالالار تۇگىلى اۋداندار دا ٴوز ٴتولتاڭبالارىن تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا ساي جاڭارتىپ الدى. ال سەمەيدىڭ ٴتولتاڭباسىن جاڭارتۋ ٴىسى دەگەن وسى سەن ۇشەۋىڭنىڭ كەسىرىڭنەن قوزعالمايتىن قارا تاس سياقتى مىلقاۋ-مەڭىرەۋ كۇيدە ٴالى مەلشيىپ تۇر! وي، اللا-اي! سەمەيگە جاڭا ٴتولتاڭبا قابىلدايىق دەسەك، وعان نەگە ۇدىرەيە، قورقا قارايسىڭدار؟ جوق الدە، سەندەر ٴۇشىن وزگە قالالاردىڭ تاعدىرى ٴبىر باسقا دا، سەمەيدىڭ تاعدىرى ٴبىر باسقا ما؟ ايتەۋىر، بارلىق قالا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ، ٴوز ٴتولتاڭبالارىن جاڭارتىپ السا دا سەمەي قالاسىنىڭ اكىمدىگى عانا تاۋەلسىزدىكتى مويىنداعىسى كەلمەي جۇرگەن سىڭايلى. بىلايعى جۇرت ونسىزدا سەمەيدى وپپوزيسيونەر قالا دەپ، حالقىن وپپوزيسيونەرلەر دەپ ايتادى. بۇل ارينە، جاڭساق پىكىر! ايتسە دە، سەمەيدىڭ اكىمدىگى پاتشانىڭ گەربىن باسىنا كوتەرىپ، ٴوزىنىڭ تاۋەلسىزدىككە دەگەن وپپوزيسيالىق كەيپىن بىلدىرگىسى كەلەتىن سياقتى. بۇرىن سەمەي دەسە، دۇنيە ٴجۇزى پوليگوننان قورقۋشى ەدى، ەندى ەل-جۇرتتى پاتشانىڭ گەربىن كورسەتىپ شوشىتامىز با؟ كەڭەستەر وداعى پوليگونمەن سەمەي حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا ەكسپەريمەنت جۇرگىزىپ كەلىپ ەدى، ەندى مىنا جەرگىلىكتى بيلىك حالىقتىڭ ٴتوزىمى مەن وي-ساناسىنا ەكسپەريمەنت جاساماقشى ما؟ ٴسويتىپ، ٴتۇپتىڭ تىبىندە سەمەيدى قۇرتىپ تىنباققا بەكىندى مە؟ الدە سەمەيلىكتەرگە ەكسپەريمەن جاساۋ تۋرالى كەڭەستىك وكىمەت كەزىندە قول قويىلىپ كەتكەن جاسىرىن قۇجات بار ما؟ بۇل بىزگە ازىرشە جۇمباق سياقتى! ٴبىراق قازاقستان ٴۇشىن سەمەيدىڭ ورىنى قاشاندا ايرىقشا. بۇل قالا ەجەلدەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني استاناسى سانالاتىن كيەلى مەكەنى. سوندىقتان دا ونىڭ جاڭا ٴتولتاڭباسىن بەكىتىۋ - زامان تالابى دەپ بىلەمىن! مەنىڭ سەمەيدىڭ ٴتولتاڭباسىن جاڭارتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ، ونىمەن بەل جازباي اينالىسىپ كەلە جاتقانىما دا بيىل 16 جىلدىڭ ٴجۇزى بولادى ەكەن. العاش رەت 2001 جىلى «سەمەيگە جاڭا ٴتولتاڭبا قاجەت!» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزگەنىمدە «ەلىن، جەرىن ٴسۇيۋ قۇشتارلىعى ويىنا ۇيالاي بەرسىنشى» دەپ جانىما ەرتىپ اپارعان كىشى ۇلىم 6 جاستا ەدى، ٴقازىر قۇدايعا شۇكىر 22-دە! مەنىڭ سودان بەرى وسى ٴبىر تاقىرىپتى قاۋزاپ كەلە جاتقانىمدى كورىپ جۇرگەن ۇلىمنىڭ جانى اۋىرىپ: «اكە، سەمەيدىڭ ٴتولتاڭباسى توڭىرەگىندەگى توقتام قاشان جاسالادى، ٴوزى؟» - دەگەندە، ۇيات پەن نامىستان جەرگە كىرىپ كەتە جازدادىم! وسى جىلدار ارالىعىندا ٴبىر عانا «ٴتولتاڭباعا» بايلانىستى 20 مارتە ٴتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىپ، 35 ماقالا جازىپپىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 26 جىلىنىڭ ىشىندە قالامىزدا بولعان 9 اكىمنىڭ 6-ىڭ الدىندا بولدىم. «نار تاۋەكەل» دەپ وسى ىسكە كىرىسكەننەن سوڭ، بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىمدى قاتارداعى كوپ ازاماتتىڭ ٴبىرى - جەكە تۇلعا رەتىندە دە، قوعامدىق قور قۇرىپ، زاڭدى تۇلعا رەتىندە دە، ٴتىپتى، سول اكىمدىككە قىزمەتكە تۇرىپ تا، اناۋ پارلامەنتتەگى «اق جول» پارتياسى فراكسياسىنىڭ ٴتوراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى لاۋازىمىندا ٴجۇرىپ تە، «سەمەيدىڭ ٴتولتاڭباسىن جاڭارتۋ قاجەت!» دەگەن ەلدىك قاعيداعا بوي ۇرىپ، ونى تاباندى تۇردە جالعاستىرا بەردىم. الايدا سەمەي قالاسى اكىمدىگىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «تاۋەلسىز قالاسى» ەكەنىن بىلدىرەتىن ٴوز ٴتولتاڭباسىن ەگەمەندىك العانىمىزعا وسىنشاما جىلدار وتسە دە، ٴالى قابىلداتپاي جاتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ال ەسەسىنە، وزگە جۇرتتىڭ بودانىندا بولعان كەزىمىزدى كورسەتەتىن يمپەريالىق پاتشا گەربىنەن قالامىز بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇتىلا الماي-اق كەلەدى. «بالىق باسىنان ٴشىريدى» دەگەندەي، مۇنىڭ بارىنە وسى ۋاقىتتار ارالىعىندا قالامىزدى باسقارعان اكىمدەر كىنالى دەپ سانايمىن. انا «9-ىنشىسى ۇلدان ساقتان!» دەمەكشى، مىنا «ەرماك ساليموۆ - سولاردىڭ 9-ىنشىسى!». جالپى مەندە، ونىمەن ايتىسىپ-تارتىساتىن ىقىلاس تا، ۋاقىت تا جوق. ٴبىراق بۇل جەردەگى ماسەلە - تاۋەلسىزدىك پەن رۋح ماسەلەسى بولعاندىقتان، قايمانا قازاقتىڭ باسىنان قۇلدىقتىڭ قامىتىن شەشپەي، سىرەسىپ ۇستاعان – كەشەگى پاتشا كەزەڭىندەگى گەربتىڭ تۋعان قالامىز - سەمەيىمدە سالبىراپ، ٴىلىنىپ تۇرعانى مەنىڭ جۇرەگىمە قانجار بولىپ قادالىپ قالدى. سودان بەرى قاباعىمنان كىربىڭ كەتپەيدى. جاتسام-تۇرسام: «مىنا قارعىس اتقىر تاڭبادان قالامدى قالاي قۇتقارام؟» - دەگەن وي، ساناما ماڭگىلىككە ۇيالادى. ايتەۋىر، بۇل ٴىستى قالاي بولعاندا دا توقتاتپاۋعا بەل بۋدىم. ٴالى كۇنگە دەيىن، تۋىس پەن دوستى بىلاي قويعاندا، تويعا نە ولىم-جىتىمگە بارسام بولدى، ٴتولتاڭبانىڭ بەكىتىلۋى تەك ماعان عانا قاراپ تۇرعانداي، مەنى بىلەتىن ەلدىڭ ٴبارى شۋلاپ، - «ايدىن، قالامىزدىڭ ٴتولتاڭباسى قاشان بەكىتىلەدى، نە ىستەپ جاتىرسىڭ، بۇل ٴوزى شەشىلە مە، شەشىلمەي مە؟» دەپ، شىنىمەندە جاناشىرلىق تانىتىپ جاتسا، كەيبىرەۋلەرى جىمىسقىلانا كۇلىپ،-«ە، سەنىڭ جاڭا ٴتولتاڭباڭ كىمگە كەرەك، بوس ٴسوز، وسىنى قينالماي، تاستاساڭشى!» دەپ، مۇسىركەپ تە قويادى. دەسە-دەسىن، ٴقايسىبىرىنىڭ اۋزىنا قاقپاق قويايىن. ٴبىراق مەن، ٴبىر نارسەنى انىق بىلەمىن: ول قازاقستاننىڭ بولاشاعى - قازاق ۇلتىندا ەكەندىگى. سوندىقتان، قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت دەپ قازاققا كوپتىڭ ٴبىرى رەتىندە قاراۋدى دوعارۋ كەرەك. كەرىسىنشە، قازاقستان حالىقتارىنىڭ مىزعىماس بىرلىگى تۋرالى ايتا وتىرىپ، قازاق ۇلتى- كوپ ەتنوستىڭ ٴبىرى ەمەس، «ٴبىرىنشىسى، نەگىزگىسى، باستىسى» دەپ اتاپ كورسەتكەن ٴجون! ماسەلەن، الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستاننان باسقا دا كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەر جەتىپ ارتىلادى. كەرەك دەسەڭىز، وزگە ەلدەردە (قىتاي، رەسەي، اقش جانە ت.ب.) جەر بەتىن مەكەندەيتىن ۇلتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دا وكىلدەرى تۇرادى دەۋگە بولادى. ٴبىراق ولار - كوپۇلتتىمىز دەپ استە ايتپايدى! ال بىزدەر بولساق، پاتشا مەن كەڭەس زامانىندا ۇيرەنگەن ەسكى ادەتىمىزدى تاستاي الماي، اسىرەقىزبالانىپ، اسىرەماقتانۋمەن ٴالى ٴجۇرمىز. ەندى ەلىمىزدىڭ ازاتتىعىنا 26 جىل وتسە دە، سول باياعى جاساندى داڭعازالىعىمىزدان ارىلا الار ەمەسپىز. كەلىمسەكتەردى دوسپىز دەپ، زورلاپ-قۇشاقتاۋدان ٴبىز دە تانبايمىز، وتىرىك كۇلىپ، جالت بەرگەنىمىزدە جون ارقادان پىشاق ۇرۋدان ولار دا جاڭىلمايدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە، ەندى قايتپەك كەرەك؟

ەگەر سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا گەربى قابىلدانسا، وندا پاتشالىق گەربتىڭ اتى دا، زاتى دا كوزدەن كەتىپ، كوڭىلدەن ۇمىت بولار ەدى. ٴبىراق جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كوكسەگەنى قايتكەن كۇندە دە سەميپالاتينسكىنىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ بولعاندىقتان، ونىڭ سيمۆولدىق بەلگىسى ەتىپ، پاتشالىق گەربتى كوتەرىپ شىعۋ. مەن ولاردىڭ بۇل ارەكەتىنەن وسىدان باسقا سەبەپ تە كورىپ تۇرعان جوقپىن. ايتەۋىر، اكىمدىك ەكى رەت زاڭدى تۇردە كونكۋرس وتكىزسە دە، جەڭىمپاز بولعان جاڭا گەربتى قابىلداۋ ماسەلەسىن انانى-مىنانى سىلتاۋراتىپ 2018 جىلعا تاياتىپ اكەلدى عوي. ٴارى جاعى بەلگىلى، قالامىزعا 300 جىل دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، شىنتۋايتىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋىنىڭ 300 جىلدىعىن كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىنە تۇسىرمەكشى! نەتكەن ايارلىق!

الايدا قر پرەزيدەنتى ن.ٴا. نازاربايەۆ:«...پاتشالىق رەسەي كەزىندە ٴبىزدىڭ جەردەن الىنعان مول بايلىقتى ەلىمىزدەن اكەتكەن بولاتىن. بىزگە تەك، جەردى قوپارىپ، شاڭ جۇتۋ عانا قالاتىن ەدى. ٴتىپتى، ٴبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىشىندەگى جۇرەتىن جولىمىزدا بولعان جوق. ەندى، مىنە، قاي وڭىرگە بارامىن دەسەڭ دە، جول تۇر. بۇرىن ولاي بولعان جوق. سەبەبى، ٴبىز كولونيا بولدىق!..» دەگەن ەدى. ٴيا، ٴدال سولاي، ٴبىز كولونيا بولدىق! ال سەمەيدىڭ اكىمدىگى پرەزيدەنتتىڭ وسى ەسكەرتپەسىن بىلە تۇرا، قالانىڭ 300 جىلدىعىن قاساقانا تويلاماقشى. بۇل جونىندە قالا اكىمى ە.ساليموۆ: «سەمەيگە 1000 جىل ەكەنىن دالەلدەي الماساڭىزدار، وندا 300 جىلدىقتى تويلايمىز!» دەپ ٴدوڭايبات كورسەتىپ قالدى. ٴبىراق ول 300 جىلدىقتىڭ استارىندا «شوۆينيستىك» پيعىل مەن «سەپاراتيزمنىڭ» جاتقانىن بىلەدى مە ەكەن؟ ايتەۋىر اكىم وسى ٴبىر عانا مالىمدەمەسى ارقىلى سەمەيلىكتەردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىن – بولشەۆيكتىك لاگەر، ەكىنشى جارتىسىن – الاشتىق لاگەر دەگەن سياقتى ەكىگە ٴبولىپ تاستادى. ورىستىلدىلەر سەمەيگە 300 دەسە، ٴقازاقتىلدى جۇرت سەمەيگە 1000 جىل دەپ شىعا كەلدى. بۇدان ۇلتارازدىعى تۋىپ كەتۋى مۇمكىن! مەنىڭشە، بۇل ماسەلەگە قر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن قر ۇكىمەتى ارالاسۋى قاجەت! ويتكەنى ٴبىز قازاق جاقسىلىقتى دا، جاماندىقتى دا بىلەتىن حالىقپىز! سوناۋ 90-شى جىلدارى سەپاراتيست پۋگاچەۆتىڭ وسكەمەندە سالعان لاڭى دا ٴالى ەسىمىزدە. اناۋ ورالداعى كازاكتاردىڭ دا قۇتىرىنعانى ويىمىزدان كەتكەن جوق. ال مەرەكە كۇندەرى وسكەمەن مەن سەمەيدەگى كازاكتاردىڭ قىلىشتارىن جالاڭداتىپ كوشەمىزدە جۇرگەنى دە نامىسىمىزعا ٴتيىپ بولدى. وۋ، قىلىشتىڭ اتاسى - قارۋ ەمەس پە؟ ولاردىڭ تاپاداي تال تۇستە تالتاڭداپ، قارۋ اسىنىپ جۇرۋلەرىنە كىم رۇقسات بەرىپ وتىر؟ سوندا بىزدەر، پاتشا وتارلاۋشىلارىنىڭ دالامىزعا باسا-كوكتەپ كىرگەن كۇنىمەن، جەرىمىزدى باقىلاپ وتىرۋ ٴۇشىن عانا قايداعى ٴبىر بەكەت (فارپوست) سالعان جىلىن تويلاماقشىمىز با، بۇل قالاي؟ باسقا ەلگە كىرىپتار، بودان بولعانىڭ ەشتەڭە ەمەس-اۋ، بارىنەن دە ٴبىزدى قۇل قىلعانى ٴۇشىن، سول وتارشىلدارعا ٴومىر بويى قارىزدار بولىپ، ەندى كەلىپ راحمەت ايتپاقشىمىز با؟ وتارشىلدىقتان ىرگەسىن الدەقاشان اۋلاق سالعان، ەركىن بولاشاقتى اڭسايتىن تاۋەلسىز ەلدىڭ اكىمى وسىنداي اقىلعا قونبايتىن شەشىم قابىلداۋشى ما ەدى؟ ارينە، جوق! ٴبىراق، اكىمنىڭ بۇل قىلىعىنىڭ اتىن ساياسي تىلدە - «ىشكى وتارشىلدىق» دەمەسىمە، لاجىم دا قالمادى. بۇل نە ماسقارا ٴوزى، قالا اكىمدىگى كىمدى باسىنعىسى كەلەدى؟ ە.ساليموۆتىڭ مۇنىسى نەسى؟ قالامىزدىڭ تاريحي مەرەيتويىن قازىرگى سەمەيدىڭ ورنىندا تۇرعان (840-950 ج.ج.) قيماق قاعاناتىنىڭ استاناسى - «قيماقيا» قالاسىنىڭ ىرگە تاسى قالانعان كەزىنەن باستاماي (قازاق سوۆەت ەنسيكلوپەدياسى. «سەمەي». 10 توم. 114 بەت، «قيماق قاعاناتى» 6 توم. 557 بەت)، كەرىسىنشە، قالامىزدان 18 شاقىرىم جەردەگى (قازىرگى «ستارايا كرەپوست» سەلوسى) وتارلاۋشى پاتشا اسكەرىنىڭ «ات قوراسى» مەن ميسسيونەرلەرىنىڭ «تۇراعى» بولعان، ايدالاداعى «سەم پالات» بەكەتى (فارپوست، بەكىنىس تە ەمەس جانە وندا قامال ٴالى سالىنىپ ۇلگەرمەگەن) كەزىنەن باستاماقشى ما؟ ول سەلو قايدا، ٴبىزدىڭ قالا قايدا، اراسى باقانداي 18 شاقىرىم؟ لوگيكا دەگەن بولۋى كەرەك قوي. بۇل ەندى ٴبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزعا جاسالعان قيانات، ادىلەتسىزدىك دەپ بىلەمىن!

مەنىڭ ايتار ٴۋاجىم ٴسال تۇسىنىكتىرەك بولۋى ٴۇشىن، وسى تۇستان باستاپ سەميپولاتنىي بەكەتىنىڭ سەمەي قالاسىنىڭ ورنىنا قالاي كەلگەنى جونىندە قىسقاشا عانا مالىمەت بەرە كەتەيىن: «عىلىمي دەرەكتەردە ساقتالعان رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا، سەميپولاتنىي بەكەتى سۋ تاسقىنىنا ٴجيى ۇشىرايتىن بولعاندىقتان، حالىقتىڭ ٴومىر سۇرۋىنە جارامسىز دەپ تابىلىپ، شاراسىزدىقتان عانا بۇگىنگى سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعان ورنىنا 1776 جىلى كوشىرىلەدى دە، سودان باستاپ بۇگىنگى جەرگە تۇراقتاپ قالدى. بۇل تۋرالى وسى كەزدە سەمەي جەرىنە كەلىپ، ونداعى «جەتى ساراي (ورىسشاسى- سەم پالاتا)» اتالعان بۋددا ٴموناسترىنىڭ قيراندىلارىن كورگەن ورىس زەرتتەۋشىسى پ.س.پاللاس ٴوز كۇندەلىگىندە:«سەم پالات» - قازىرگى كۇنى «ستارايا كرەپوست» اتالاتىن جەردە سالىنعان، انا دولون، بەلوكامەنكا، ستەكليانكا، گلۋحوۆكا ت.ب سياقتى قاراپايىم ورىس بەكىنىس-ستانيساسىنىڭ ٴبىرى. ەرەكشەلىگى بولدى دەسەك، ول- «سەم پالاتتىڭ» «جەتى سارايعا» بايلانىستى اتالۋىندا عانا جانە «سەم پالات» قازىرگى سەمەيدىڭ ورنىنداعى بەكىنىس ەمەس!» دەپ مالىمدەيدى». وسى ارادا «سەم پالات» (جەتى شاتىر) پەن «سەم پالاتا» (جەتى ساراي) سوزدەرىنىڭ ۇقساستىعىنا دا نازار اۋدارماساق بولمايدى. جالپى، بۇل جاققا ورىس اسكەرلەرى كەلەردىڭ ٴسال الدىندا عانا وسى جەردە (1635-1758 ج.ج) قالماق قالاسى «زوردشينحييد» تۇرعان ەدى جانە ول جوڭعار مەملەكەتى كۇيرەگەننەن سوڭ، ٴوزىنىڭ ٴومىر ٴسۇرۋىن توقتاتقان بولاتىن. ياعني، بۇگىنگى سەمەي قالاسىنىڭ تاريحىنا كەشەگى «سەم پالاتتىڭ» ەش قاتىسى جوق!

جوعارىدا كەلتىرىلگەن از عانا دەرەكتەرگە قاراعاندا سەمەي قالاسىنا ٴتىپتى دە 300 جىل ەمەس - 1177 جىل بولادى. ال اناۋ ايتىپ جۇرگەن 300 جىلدىق - ول قازاق دالاسىن رەسەي پاتشالىعىنىڭ وتارلاۋىنا 300 جىل دەگەن ماعىنا عانا بەرەدى. ٴيا، ٴدال قازىرگى كۇنى قالامىزدى باسقارىپ وتىرعان ە.ساليموۆ پەن ن.شاروۆا جانە ا.سادىربايەۆ بولعاندىقتان، ولاردىڭ مۇنى بىلمەۋى ەندى مۇمكىن ەمەس.

بۇل ٴوزى نەتكەن قىساستىق ەكەنىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر، ٴبىر كەزدەرى وتارلاۋشىلار سالىپ كەتكەن سول ٴبىر ىزبەن قالانىڭ نەگىزگى تاريحى «1718 جىلى سالىنعان الدەبىر ورىس بەكەتىنەن عانا باستالادى» دەپ، 2018 جىلى سەمەيدىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋعا قالا اكىمدىگى نەگە قۇشتار بولىپ وتىر؟ ارتىقىراق ايتسام، كەشىرىم وتىنەمىن: ٴبىراق، مەنىڭ ويىمشا، اكىمدىك تاراپىنان بۇل ٴۇستىرت جانە اسىعىس شىعارىلعان شەشىمگە «لاق قۇرلى باقىرماي، ولەمىز بە، ياپىرم-اي!» دەپ، اتام قازاق ايتپاقشى، باس شۇلعىپ وتىرا بەرسەك، بۇل ەندى نامىسسىزدىق پەن ناداندىق بولار ەدى. بۇل - كەلەشەك ۇرپاعىمىزدىڭ الدىنداعى ٴبىزدىڭ ەڭ سوراقى، ەڭ جيركەنىشتى ٴىسىمىز بەن قىلىعىمىز بولار ەدى. كىم قالاي ويلاسا دا، اكىمدىك مۇنداي تاريحي ٴارى ساياسي ماسەلەلەردى 10-20 اداممەن عانا شەشپەي (ونىڭ وزىندە دە بۇل سالانىڭ ماماندارى ەمەس، قوعامدىق بەلسەندىلەر)، تەك قانا كاسىبي تاريحشىلار مەن ارحەولوگتەردەن جاساقتالعان زەرتتەۋ توبىن قۇرىپ، ونىڭ ناتيجەلەرىن حالىقتىڭ الدىنا شىعارۋىلارى كەرەك بولاتىن. ال شىنتۋايتىنا ۇڭىلسەك، بۇل ٴبىر بۇگىن عانا كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلە ەمەس ەدى. ٴبىزدىڭ سەمەيلىك عالىمدار وسى اتالعان ماسەلەلەرمەن بىرنەشە جىلداي اينالىسىپ ٴجۇر. ياعني، سەمەي قالاسىنىڭ تاريحى سوناۋ 840 جىلدان «قيماق قاعاناتى» كەزىنەن باستالادى، وعان بيىل «2013 جىلى 1177 جىل تولادى» دەگەن تۇجىرىمداما دا جاسالىنىپ، وعان ارحەولوگ ا.يسين، تاريحشى م.كارىموۆ، ولكەتانۋشى ٴا.ٴسادۋاقاسوۆ باستاعان جۇزدەن اسا كاسىبي مامانداردىڭ قولدارى قويىلعان حات دايىندالىپ، سول كەزدەگى اكىم ا.كارىموۆكە بەرىلگەندى.

وسى ورايدا بۇل تەكتەس كۇدىكتى داتالاردىڭ نۇكتەسىن قويىپ، باسىن اشىپ كورسەتكەن مىنا ٴبىر جايعا توقتالا وتەيىنشى: بىلتىر عانا بولىپ وتكەن الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعى مەرەكەسىنە پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ قاتىسۋى دا ەلدىڭ ەڭسەسىن ٴبىر كوتەرىپ تاستاعان ەدى. قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك «الماتىنىڭ تاريحى ۆەرنىي بەكىنىسىنەن باستالادى» دەگەن جاڭساق امبە ورەسكەل قاتە پىكىردىڭ دە تۋ- تالاقايىن شىعاردى. بۇل دەگەنىڭىز قازاق قالالارىنىڭ تاريحىن ورىس بەكىنىستەرىنەن باستاۋعا بولمايتىندىعىنىڭ انىق دالەلى دە. ويتكەنى، ٴبىزدىڭ قالالارىمىزدىڭ بارلىعى دا « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» بويىندا تۇرعان جانە جاستارى دا قۇرداس. ماسەلەن، تارازعا - 2000 جىل، تۇركىستانعا - 1500 جىل، الماتىعا - 1000 جىل. سول سياقتى سەمەيگە دە-1177 جىل دەۋگە تولىق حاقىمىز بار. ايتپەسە، «ٴوز تاريحىنا جۇگىنبەگەن ەل، شولدەگى قاڭعىرعان قاڭباق سياقتى» دەمەۋشى مە ەدى دانا حالقىمىز. ال بىزدەگى مىنا ٴسوز - قاي ٴسوز، مىنا شەشىم - قاي شەشىم؟ ەگەر اكىمدىككە قالامىزدىڭ قالا اتانعانداعى تاريحى راس قاجەت بولسا، (1635-1757) وندا قالماق قالاسى بولعان «زوردشينحييد» قايدا، ودان دا ارىدەگى (840-950) قيماق قاعاناتىنىڭ قالاسى بولعان «قيماقيا» قايدا؟ جالپى، بىزدەر قايدامىز، ٴوزى؟ سەمەي اكىمدىگى الدەبىر اۋەسقوي ولكەتانۋشىنىڭ جالعىز اۋىز سوزىنە ۇيىپ قالعان سىڭايلى. مەنىڭ وندايلارعا جانە ونىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەندەرگە ايتارىم مىناۋ: «سىزدەردىڭ تۋعان قالامىز - سەمەيگە شىنىمەن دە جاندارىڭىز اشىسا، ونىڭ تاريحىن قازاق دالاسىنا ورىس ۇلتىنىڭ كەلگەن كەزىنەن عانا باستاماي، ارىدەن قاراعاندارىڭىز ٴجون. بۇل جەردە سىزدەرگە دەيىن دە ٴومىر بولعان، قالا تۇرعان. ال ونىڭ بولعانى تۋرالى سىزدەرگە دالەلدەۋگە بىزدەر مىندەتتى ەمەسپىز. اناۋ ەسالاڭ جيرينوۆسكييگە ۇقساپ: «بۇلاردا مالدان باسقا ەشتەمە بولماعان، سونىڭ سوڭىنان كوشىپ-قونىپ جۇرە بەرگەن» - دەپ، ويلايتىن بولساڭىزدار، وندا قاتتى قاتەلەسەسىزدەر. سوندا ورىستار كەلگەنشە قازاق ٴۇي تۇرعىزباعان با، قالا سالماعان با؟ اناۋ وتىرار، سىعاناق، تۇركىستان، تاراز جانە ت.ب. مىڭداعان قالالارىمىزدى دا ورىستار سالىپ بەردى مە؟ جەتەدى ەندى، وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ٴبىر تۇتام عانا! ايتسە دە مەن، ٴبىر نارسەنى تۇسىنبەيمىن: وسى سىزدەردىڭ 1718 جىلدىڭ الدىنداعى قالامىزدىڭ ومىرىنە قاتىستى اتا-تاريحىنان نەگە ٴسوز قوزعاعىلارىڭىز كەلمەيدى، فاكتى دە كەلتىرمەيسىزدەر، ٴتىپتى، ونى جوققا شىعاراسىزدار عوي، نەگە؟ ونداي قۇقىقتى سىزدەرگە كىم بەردى؟ الدە سىزدەر باياعى پاتشا مەن كەڭەس كەزىندەگى يمپەريالىق مۇددەمەن، بۇتىندەي ٴبىر قالانىڭ وتكەنىن جوققا شىعارۋدىڭ ارتىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جاتقانىن ۇمىتىپ كەتكەنسىزدەر-اۋ، ٴسىرا! ٴيا، سولاي. سىزدەردىڭ ونى بىلگىلەرىڭىز كەلمەيتىنى، بىزدەرگە ايان! ال بىزدەرگە سىزدەردىڭ كەلگەن كۇننەن عانا باستالاتىن جاساندى تاريح ەمەس، اتا-بابالارىمىزدىڭ كەزىنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق تاريحىمىز عانا قاجەت! سوندىقتان دا وتتاپ، وتقا ماي قۇيماي، جايلارىڭىزعا جۇرىڭىزدەر! سەمەي – رەسەيدىڭ قالاسى ەمەس، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالاسى ەكەنىن بىلەسىڭدەر مە، وزدەرىڭ؟ بىلمەسەڭدەر - بىلىڭدەر! ەلباسىمىز ن. نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «ٴاربىر جۇرت تاريحتان وزىنشە تاعىلىم الادى، بۇل – اركىمنىڭ ٴوز ەركىندەگى شارۋا. بىرەۋگە ٴوزىڭنىڭ كوزقاراسىڭدى ەرىكسىز تاڭۋعا ەشقاشان بولمايدى. بىزگە تاريح تۋرالى وزدەرىنىڭ سۋبەكتيۆتى پايىمدارىن تىقپالاۋعا دا ەش­كىم­نىڭ قاقىسى جوق» دەيدى .

ٴتىپتى، ارعى تاريحتى ايتپاعاننىڭ وزىندە، بىزدە قالامىزدىڭ التى ٴتۇرلى كەزەڭىن ايشىقتايتىن التى ٴتۇرلى تاريحى بار: ٴبىرىنشىسى - قيماق قاعاناتىنىڭ تاريحى (840-950); ەكىنشىسى - قالماق حاندىعىنىڭ تاريحى (1635-1758); ٴۇشىنشىسى - پاتشالىق رەسەيدىڭ تاريحى (1718-1917); ٴتورتىنشىسى - الاش اۆتونومياسىنىڭ تاريحى (1917-1920); بەسىنشىسى - كەڭەس وكىمەتىنىڭ تاريحى (1920-1990); التىنشىسى - تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى (1991).

ٴبىراق كىم قالاي ويلاسا دا، ولاي ويلاسىن، سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ە.ساليموۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى ن.شاروۆانىڭ جانە ىشكى ساياسات ٴبولىمىنىڭ باسشىسى ا.سادىربايەۆتىڭ وتتەرى جارىلىپ كەتسە دە ايتايىن: مەن، قولىما پاتشانىڭ گەربىن ۇستاپ، وتارشىلدىقتىڭ 300 جىلدىعىن تويلاپ، قازاقتى قۇل قىلعانى ٴۇشىن، پاتشالىق رەسەيگە راحمەت ايتا المايمىن!

ايدىن ىرىسبەك ۇلى

«تۋعان قالام - سەمەيىم!» قوعامدىق قورىنىڭ ٴتوراعاسى، الاشتانۋشى

Айдын Ырысбекұлы
48346

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان