BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴمارت ازامات (عۇمىرناما)

ٴوزىڭ ٴۇشىن ەڭبەك قىلساڭ،

ٴوزى ٴۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ٴبىرى بولاسىڭ;

ادامدىقتىڭ قارىزى ٴۇشىن ەڭبەك قىلساڭ،

اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ٴبىرى بولاسىڭ.

اباي قۇنانباي ۇلى

كارىموۆ باقىت نوكەربەك ۇلى 1972 جىلى 24 قازاندا تالدىقورعان وبلىسى الاكول اۋدانىنداعى ٴۇشارال ٴوڭىرىنىڭ قامىسقالا اۋىلىندا تۋعان. 1988 جىلى قامىسقالا اۋىلىنداعى ف.ە.چەركاشين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 8 سىنىبىن ويداعىداي اياقتاپ، تالدىقورعان قالاسى شۇبار اۋىلىنداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىندە (سحت) وقىدى. 1990-1992 جىلدار ارالىعىندا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن سول كەزدەگى كسرو-نىڭ استاناسى بولعان موسكۆا وبلىسىنىڭ رەۋتوۆ-5 قالاسىندا ابىرويمەن وتەپ قايتتى. 1992 جىلى وتباسىن قۇردى، بالالى-شاعالى بولدى. ىزدەنىمپاز باقىت ٴارى قاراي ٴبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن 2008-2012 جىلدارى ارالىعىندا الماتىداعى قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى تەحنيكا – ەكونوميكالىق كوللەدجىن ٴبىتىردى. 2015 جىلى اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا جانە بيزنەس فاكۋلتەتىن ٴتامامدادى.

باقىتتىڭ اكەسى نوكەربەك كارىم ۇلى دا (1950-2006 ج.ج.) ٴوزىنىڭ كوپتەگەن اۋىلداستارى سياقتى كيەلى اتامەكەنى- الاكولگە اۋ سالعان بالىقشى ادام بولسا، شەشەسى كەنتاي اتىحانقىزى بار ٴومىرىن بالا تاربيەسىنە ارناعان ابزال انا.

ال، جان جارى راۋشاننىڭ العاشقى ماماندىعى مەديسينا سالاسىنا قاتىستى بولعانىمەنەن (مەيىربيكە)، ەكىنشى العان ماماندىعى - ەكونوميست-مەنەدجەر. ولاردىڭ ەدىل، جايىق، الىشەر جانە ديلارا ەسىمدى بالالارى بار. بارلىعى دا ەرجەتكەن، جوعارى ٴبىلىمدى ازاماتتار. الىشەرى ۇيلەنگەن، كەلىنشەگىنىڭ اتى- ناديرا. الىشەردەن ٴمۇسىلىم اتتى نەمەرە ٴسۇيدى، ەسىمىن دە باقىتتىڭ ٴوزى قويدى.

ونىڭ تۋعان ولكەسى سايىن سارى ارقامەن جالعاسىپ كەتەتىن، اينالاسىن تاۋ سىلەمدەرى قورشاعان الاكول وڭىرىنەن بيىكتەپ ۇشقان قىراندار دا، بەلى تالماي شاباتىن تۇلپارلار دا كوپ شىققان دەسەدى. باقىت تا سولاردىڭ ٴبىرى-تۇعىن.

شارۋا باققان بالىقشىنىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن باقىت كىشكەنتاي كۇنىنەن زەرەك جانە ەڭبەككە وتە قابىلەتتى بولىپ ٴوستى. جاس بالانىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ كۇشتىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى قارشادايىنان-اق بايقالعان كورىنەدى. ول 10-11 جاسىندا جانىنا باۋىرى اسحاتتى ەرتىپ (ونى قول شانانىڭ ۇستىنە وتىرعىزىپ الىپ) الاكولدەن بالىق اۋلاۋعا شىعا باستاعان ەكەن. سوندا ٴتۇننىڭ جارىمىنا دەيىن جۇرەتىن، اكە-شەشەسىنىڭ ەكى كوزى ٴتورت بولىپ، ولاردىڭ كەلەر جولىنا تاعاتسىزدانا قاراپ وتىراتىن. ٴبىراقتا، شارشاۋ مەن جالىعۋدى استە بىلمەيتىن جولى بولعىش اعايىندى ەكەۋى قاشاندا مول ولجامەن ورالۋشى ەدى. ياعني، بۇل بالىق اۋلاۋ ٴىسى- ولاردىڭ بولاشاق كاسىپكەرلىگىنىڭ باستاماسى بولا الدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسىلايشا، قابىرعاسى بەكىپ، بۇعاناسى قاتپاي تۇرىپ-اق، ەڭبەكپەن كوزىن اشقان باقىتتىڭ تابان اقى، ماڭداي تەرى اقتالدى. ول ات جالىن تارتىپ، ەرجەتكەننەن كەيىن، ٴبىرىڭعاي كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ، بىرنەشە جەكەمەنشىك شارۋا قوجالىعىن اشتى. اتاپ ايتقاندا; «الىشەر- 2030» جشس، «ەۆگەي ltd» جشس، «راحات ltd» جشس، «راحات ltd» جشس، «كح نوكەربەك» جانە قىتايدىڭ ٴۇرىمشى قالاسىندا كوپتەگەن قويمالارى بار لوگيستيكالىق ورتالىعى قازاقستان مەن تمد ەلدەرى نارىعىندا جۇيەلى جۇمىس جاساپ كەلەدى. باقىتتىڭ فيرمالارى مەملەكەتتىك تەندورلارعا دا قاتىسىپ، بالىق وسىرەتىن ينكۋبسەح سالۋ ٴۇشىن 50 000 دوللار جانە ەكوتۋريزم جۇرگىزۋ ٴۇشىن 25 000 دوللار پروون-نان گرانت تا ۇتىپ الادى (بۇل سول كەزدىڭ باعاسى ٴۇشىن وتە ۇلكەن ساندار بولاتىن). سونىمەن قاتار، ساۋدا جانە دەمالىس نىساندارىن قوسپاعاننىڭ وزىندە-اق، ونىڭ كىرپىش شىعاراتىن زاۋىتى، بالىق وسىرەتىن زاۋىتى، شەبەن شىعاراتىن زاۋىتى دا بۇگىنگى كۇندەرگە دەيىن مىڭداعان ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە. مىنە، اعايىن «كاسىپ ٴتۇبى-ناسىپ دەگەن وسى!»- دەپ ايتپاقشى، باقىتتى باقىت ەتكەن دە ونىڭ جانكەشتى ەڭبەكقورلىعى بولاتىن.

الايدا، باقىتتىڭ اتىن تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىپ قالدىراتىن باۋىرىمىزدىڭ كاسىپكەرلىگى ەمەس، مارتتىگى. ال، مارتتىك دەگەنىمىز ادام بويىنداعى كوركەم مىنەز. ٴبىراق، بۇل مىنەزى جايلى دەگەن ٴسوز ەمەس، مىنەزگە باي دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

ويتكەنى، اللانىڭ وزىنە بەرگەن وسى نەسىبەسىن جۇرتىنىڭ ورتاسىنا سالىپ تۇرىپ: «بار بايلىعىم جەرىم - بار ەڭبەگىم ەلىم!» دەپ، ەلىنىڭ مۇددەسىن ٴوزىنىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويا بىلەتىن باقىتتاي ٴمارت ازاماتتار مىنا الدامشى زاماندا وتە سيرەك كەزدەسىپ جاتادى عوي. ايتپەسە، قولىنان كەلىپ تۇرسا دا قايىرىلمايتىندار، جولىنان شىعىپ تۇرسا دا بۇرىلمايتىندار قانشاما دەيسىڭ؟

ٴيا، الەۋمەت! «اسقان باتىر بولساڭ دا، اعايىن مەن ەل كەرەك!» -دەگەندەي، باقىت ەل – جۇرتىنا، عارىپتەرگە، جوق-جىتىكتەرگە، قاشاندا قول ۇشىن بەرىپ، قايىرىمدىلىق جاساۋدان جالىقپايتىن ادام ەدى. ياعني، حالقىنا قامقورلىق پەن دەمەۋشىلىك جاساۋ مىندەتى- ونىڭ ومىرىندەگى باستى ماقساتىنا اينالىپ سالا بەردى. ماسەلەن، اۋدان بويىنشا جاعدايى تومەن وتباسىلارىنا تۇراقتى جاردەم بەرۋ; تالدىقورعانداعى «اينالايىن» بالالار ۇيىنە بولىسۋ (كەيىننەن، قاپشاعايداعى بالالار ٴۇيىن دە ٴوز قامقورلىعىنا الا باستادى); ناۋقاس جانداردى الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە جىبەرىپ ەمدەتۋ، وتا جاساتۋ; فۋتبولدان «الاكولدىڭ الا دوبى» اتتى اۋداندىق جارىستى جىل سايىن وتكىزۋ; «12 شىلدە- بالىقشىلار كۇنى» مەرەكەسىن ٴداستۇرلى تۇردە جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ; سپورتشىلاردى حالىقارالىق جارىستارعا قاتىستىرۋ; سونىمەن قاتار، كۇندەلىكتى ومىردە بولىپ جاتاتىن رۋحاني-مادەني شارالارعا كومەكتەسۋ جانە ت.ب. يگىلىكتى ىستەردى شىرىلداپ ٴجۇرىپ اتقارۋ، ٴاردايىم ەلدىڭ قامىن ويلاۋ، ولارعا كومەك جاساۋ- بەينە ٴبىر باقىتتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىرى ىسپەتتى مە دەرسىڭ. ايتەۋىر، ول اعايىننىڭ رەنىشىندە دە، قۋانىشىندا دا سولارمەن بىرگە بولاتىن، سول ٴۇشىن دە حالىق ونى جاقسى كوردى، ٴقادىر تۇتىپ، توبەسىنە كوتەردى.

امبە، ٴمارت مىنەزدى باقىتتى توڭىرەگىڭدەگى ادامدارى دا ەركەلەتىپ «باحا» جانە «باكەڭ» دەپ اتاۋشى ەدى. ونىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى بەدەلى دە وراسان كۇشتى بولاتىن. ول جۇرتشىلىق اراسىندا ەلى مەن جەرى ٴۇشىن ادىلەتتىلىكپەن ادال قىزمەت ەتكەن، جاردەمشىل، ىزگى جان اتانا باستادى، اينالاسىنداعى جورا-جولداستىڭ دا قاراسى مولايا ٴتۇستى. (البەتتە، ىرىسى مەن كىسىلىگى مول ىسكەر جاننىڭ ماڭايىنا عانا ادامدار ۇيىرىلەدى جانە ۋاقىت وزعان سايىن ولاردىڭ سانى دا كوبەيە بەرەدى). ٴتىپتى، سوناۋ 1996 جىلدىڭ وزىندە-اق، ول اۋىلدان بالىق جيناپ، ونى رەفەريجاتورلارعا تيەپ، رەسەيدىڭ نوۆوسيبيرسك قالاسىنا اپارىپ وتكىزەتىن دە، ودان تۇسكەن مول تابىستى بالىقشىلاردىڭ وتباسىلارىنا ۇلەستىرىپ جىبەرەتىن.

سونداي-اق، باقىت قوعامدىق جۇمىستارعا دا قىزۋ ارالاسىپ 2006 جىلى «الاكول تابيعاتى» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇردى دا، تۋعان جەرىنىڭ تابيعي بايلىعىن قورعاپ-ساقتاۋ ماسەلەلەرىن كوتەرە باستادى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەن باستاپ، وبلىسقا، نۇروتان پارتياسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا، قر ۇكىمەتىنە جانە ت.ب. جيىنى 12 مەملەكەتتىك مەكەمەگە تۋعان ەلى مەن جەرىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداپ جازىلعان اشىق حاتتار دا جولدادى. ايتەۋىر، «قايتسەم، الاكولدى ەلىمنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرامىن؟!» - دەپ، ونىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەدى عوي...

مەنىڭ ويىمشا، باقىت بۇل ومىردەگى ٴوز ميسسياسىن ادال ورىنداعان جانە جەتىستىككە جەتكەن ادام بولعان. ال، «جەتىستىككە جەتكەن ٴاربىر ەركەكتىڭ ارتىندا ٴبىر اقىلدى ايەل تۇرادى» دەيدى دانا حالقىمىز. «جاقسى ايەل كۇيەۋىن پاتشا قىلىپ، ٴوزى پاتشانىڭ ايەلى- پاتشايىم بولىپ ٴومىر سۇرەدى، ال، جامان ايەل كۇيەۋىن قۇل قىلىپ، ٴوزى قۇلدىڭ ايەلى- كۇڭ سياقتى ٴومىر سۇرەدى» دەگەندەي، باقىتتىڭ قۇداي قوسقان قوساعى، اياۋلى جارى، وزدەرىنەن وربىگەن ٴۇش ۇل، ٴبىر قىزدىڭ ٴازيز اناسى، نەمەرەسىنىڭ اجەسى – راۋشان كەلىنىمىز باۋىرىمىزدىڭ ٴۇي سەرىگى عانا ەمەس، ٴومىر سەرىگى دە بولدى. شيرەك عاسىرعا جۋىق وتباسىلىق عۇمىردى ٴبىر ٴتان، ٴبىر جان بوپ ادال ماحابباتپەن، قالتقىسىز سىيلاستىقپەن بىرگە وتكىزدى. باحانىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ، ٴومىر بويى سىلاپ-سيپاپ، قىرانشا باپتاپ الاڭسىز جۇرۋىنە سەبەپكەر بولعان دا راۋشان كەلىنىمىز. راۋشانمەن تىلدەسكەنىمدە، باقىتتىڭ سىرت كوز كوپ بايقاي بەرمەيتىن ٴبىراز سىرلارىنا دا قانىقتىم. ول وتە سۇڭعىلا جانە شەشەن ادام بولعان كورىنەدى. جاستايىنان دانالىق سوزدەردى كوپ تىڭداپ، كوكەيىنە توقي ٴجۇرىپ، ەسەيە كەلە ٴوز ورتاسىنىڭ اقىلشىسى بيىگىنە كوتەرىلگەن. ول سويلەگەندە دە، ماقالداپ-ماتەلدەپ، توگىپ- توگىپ سويلەيتىن وتكىر ٴتىلدى بولاتىن. قۇنسىز، اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان ٴسوز ەمەس، ەكشەلەنگەن، ىقشامدالعان سەرى ٴسوز ەدى ونىڭ ايتاتىنى. ٴوزىنىڭ تەرەڭ ويىن، سەمسەر ٴسوزىنىڭ ۇتىمدى تۇيىنىمەن شىمىر قايىرىپ، تىڭداۋشىسىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ بەرە الاتىن ايرىقشا قابىلەتكە يە-تۇعىن. ول كەيبىرەۋلەردى ىقتىرىپ، كەيبىرەۋلەردى بۇقتىرىپ تۇراتىن ايبىندى ەدى. ونىڭ مىسى قانداي ادۋىندى ادامنىڭ دا جىنىن باساتىن. سىرتتان كەلگەندەردىڭ ٴبارى دە ايعىردان قايمىققان اتتاي يمەنىپ، ٴوزىن اسا جاۋاپتى، ساق ۇستاۋعا تىرىساتىن. ول وزىنە سەرىكتەس ادامداردىڭ دا سوزگە بەرىكتىگىن، ۋادەدە تۇرعىشتىعىن قالايتىن، ال، بەرگەن ۋادەنى انتتاي، پارىزداي ورىندايتىنداردى بيىك باعالايتىن. (بۇگىندە ۋادە بەرەتىندەر كوپ، ال ۋادەسىندە تۇرمايتىندار ودان دا كوپ). ال، ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي، ٴمۇلت كەتكەندەرىن تۇزەتىپ، ەندى قايتىپ قايتالامايتىنداي تيىپ تاستايتىن. ول الاكول وڭىرىندە ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردى دە رەتتەپ، ونى ٴبىر جۇيەگە ٴتۇسىرۋدىڭ، سول ارقىلى جالپى جۇرتپەن جاقسى ٴتىل تابىسا ٴبىلۋدىڭ ەڭ توتە جانە امبەباپ جولىن تەمىرقازىق ەتىپ الدى. نە ٴۇشىن ولاي ىستەدى دەپ ويلايسىز عوي، ٴوزى ٴۇشىن بە، جوق، حالىق ٴۇشىن دەر ەدىم؟! وزدەرىڭىزدە سەزىپ-بىلىپ وتىرعان بولارسىزدار; باقىت بولسا، ٴىرى كاسىپكەر، ٴبىر باسىنا جەتەرلىك بايلىعى، وتباسىن اسىراۋعا جەتەرلىك جاعدايى بار. بىلايشا، ونىڭ تىنىش قانا كاسىبىمەن اينالىسىپ جۇرە بەرۋىنە دە بولار ەدى عوي. ٴيا، ول وندا اباي ايتقانداي: «...ٴوزى ٴۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ٴبىرى» بولىپ قانا قالار ەدى...

ەندى وسى تۇسقا كەلگەندە، ٴسال-پال شەگىنىس جاساپ، سول ٴبىر كەزدەگى ساياسي احۋالعا دا توقتالا كەتپەسەم بولماس. ناقتىراق ايتقاندا، 90-شى جىلدارى ەلىمىز توتاليتارلىق جۇيەدەن قازىرگى جاڭا جۇيەگە ٴوتىپ جاتقان بولاتىن. حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى دە الا-قۇلا ەدى. بىرىنشىدەن، سوۆەت وكىمەتى قۇلاپ، 15 وداقتاس رەسپۋبليكا بويىنشا قايتا قۇرۋ ۇدەرىسى ٴجۇرىپ جاتتى. زاۋىت-فابريكالار جاپپاي جابىلىپ، جۇمىسسىزدىق ەتەك الدى دا، وي مەن قىردان اعىلعان جۇرت سەڭدەي سوعىلىستى. حالقىمىز نارىق ٴنوپىرىنىڭ قىسپاعىندا قالىپ، ەر-ازامات اتاۋلى نە ىستەرىن بىلمەي داعدارىسقا ٴتۇستى. ەلدىڭ ابدەن ەسىن شىعارعان ٴبىر «ٴولىارا كەزەڭ» ورنادى. مىنە، ٴدال وسى تىعىرىقتان حالىقتى شىعارۋ كەرەك بولعاندا، ەلدىڭ باسىن قوساتىن تۇلعانىڭ قاجەتتىلىگى وزىنەن-وزى تۋىندادى. ويتكەنى، بۇل كەز - ٴبىزدىڭ باعىت-باعدارىمىزدىڭ، ۇستاناتىن مۇرات-مۇددەمىزدىڭ ٴالى انىقتالماعان كەزى بولاتىن. ەكىنشىدەن، «سەمىزدىكتى قوي عانا كوتەرەدى» دەگەندەي، ٴبىر كەزدەرى قازاق دالاسىنا ۇيسىز-كۇيسىز، بوسىپ كەلگەن كەيبىر كەلىمسەكتەردىڭ وزدەرى-اق استامشىلىق جاساي باستادى: ەسىكتەن كىرمەي جاتىپ، ٴتور مەنىكى دەيتىندى شىعاردى. ولاردىڭ اتا-بابالارىن قامقورلىعىنا الىپ، تاعدىر تالكەگىنەن اراشالاپ قالا العان قازاق حالقىنىڭ شاڭىراعىن سىيلاۋعا جانە قازاق قوناقتى تورىنە شىعارعاندا، قورىققانىنان شىعارمايتىنىن ەستەرىنە سالۋعا تۋرا كەلدى. ۇشىنشىدەن، سىرتتان كەلگەن الدەكىمدەر بۇل ولكەنىڭ تابيعي بايلىعىن تالان-تاراجعا سالماقشى بولدى. (ٴيا، بايلىق پەن اتاق - وعان كىمدەر ۇمتىلمادى دەيسىڭ؟) ولاردىڭ استامشىل ٴجۇرىس-تۇرىستارى، مەنمەن قىلىقتارى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالا باستادى. اركىم وزىنشە زور بولىپ، ٴوزارا دەربەس، الدەنەشە يەلىكتەرگە ٴبولىنىپ، بىر-بىرىمەن تىنىمسىز قىرقىسىپ، ەلدىڭ دە مازاسىن الىپ بىتكەندى. جۇمىسسىزدىق جايلاعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسىنداعى تۇرمىس تاۋقىمەتى مەن ازابى ٴوز الدىنا، «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي سىرتقى كۇشتەردىڭ تاراپىنان زورلىق پەن قىسپاق تا، ٴقاۋىپ پەن قاتەر دە كوبەيە بەردى. ەلدىڭ ويىن ٴزىل باسىپ، كوڭىلىن كىر باسۋعا اينالدى.

ٴبىراق، بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ول كەزەڭ تۋرالى قاراما-قايشى پىكىرلەر ٴالى دە ايتىلىپ قالىپ ٴجۇر. ماسەلەن، بىرەۋلەرى داتتايدى، ەكىنشىلەرى ماقتايدى: «داتتاپ، قارالايتىندارى – ولاردى «قىلمىسكەرلەر» دەپ عايباتتاسا، ماقتايتىندارى – كەرىسىنشە، قىلمىسكەرلەرگە قارسى شىعىپ، ولاردىڭ حالىققا جاساعان مىڭ سان قياناتتارىن توقتاتتى، جەرىمىزدى قىلمىس الەمى سەركەلەرىنىڭ بيلەپ - توستەۋىنەن ساقتاپ قالا الدى» دەيدى. ٴبىز وسى ەكىنشى پىكىردى قۇپتاپ، قولپاشتاۋعا بەيىلمىز، ويتكەنى، تاپاداي تال تۇستەگى شىندىق تا سول. ولار «ەلىمىزدى يەسىز، ەرىمىزدى كيەسىز» دەگىزبەگەن، ۇلتشىل، حالىقشىل، مەملەكەتشىل تۇلعالار ەدى. ولار ۋ قورعاسىنداي زاھار شاشقان بازبىرەۋلەردىڭ ٴدوڭايباتىنان ايىلدارىن دا جيعان جوق. ٴوز قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولىپ، جەكە باسىنىڭ از كۇندىك داۋرەنىن ٴتاۋىر كورگەن كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ قولىنا ٴوتىپ، تەلىم-تەلىمى شىققان قازاق دالاسىنىڭ ٴار پۇشپاعى سياقتى الاكولدىڭ دە قانشاما جىلدار بويىنا بولشەكتەنۋدەن، بوتەنگە جەم بولۋدان بەرەكەسى قاشا باستاعان بولاتىن.

ەل باسىنا كۇن تۋعان وسى ٴبىر زوبالاڭ شاقتا ۇلتىمىزعا باتىر جىگىتتەر اۋاداي قاجەت بولدى. اسىرەسە، 70 جىل بويىنا ەلىمىزگە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلگەن سوۆەت وكىمەتى ىدىراپ، بەيبەرەكەتسىزدىك باستالعان كەزدە قانىبەك ابىشبايەۆ، باقىتكەلدى باياسوۆ، سابىر ٴمۇسىلىموۆ، ورالبەك قوجاگەلدين، نەسىپباي ناسەنوۆتەر سياقتى اعالارىمىز حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاعىن بولاتىن. بۇل ازاماتتاردىڭ بويىنداعى ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىق; ولار قازاققا (جاڭا قازاق، شالا قازاق، ت. ت. تۋرالى ايتپاي-اق قويالىق) قىساستىق جاساپ، ونىڭ جەرىنىڭ بايلىعىنا قوجايىن بولماققا ۇمتىلعانداردىڭ جولىن كەسكەن، ارانى اشىلعانداردىڭ اشكوزدىگىن توقتاتقان...

«جاقسى قاسيەت – ادامدى ورتاعا الىپ شىعادى» دەگەندەي، وسى تۇستا عوي باقىتتىڭ ەرەك ٴبىتىمىنىڭ، ايبىندى سويىنىڭ اينا-قاتەسىز كورىنگەنى. سودان بارىپ، ەل بولىپ ەس جييۋ كەرەكتىگى ايقىندالا باستادى دا، «ەلىم، جەرىم» دەگەن اۋىلداعى باقىت سياقتى نامىسشىل ازاماتتاردىڭ باستاماسىمەن 1998 جىلى الاكول اۋدانىندا «رىباچينسكيە» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. اتىنىڭ ٴوزى-اق ايتىپ تۇرعانداي، ونىڭ قۇرامىندا جەرگىلىكتى اۋىلدىڭ بايىرعى بالىقشىلارى مەن ولاردىڭ بالالارى بولدى. «كوپشىلىك بوپ جابىلساق – الىنباس قامال بولماس» دەگەندەي، ەكى قولعا- ٴبىر كۇرەك تابىلىپ، اۋىلدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستادى. سودان كەيىن بارىپ قانا عوي، الاكول ولكەسىنىڭ دامۋىنا كىرشىكسىز، تازا داڭعىل جولدىڭ اشىلعانى...

الايدا، ولاردىڭ حالىق ٴسوزسىز مويىنداعان وسى ەرلىك داۋرەنىنىڭ ٴوزىن كەيبىرەۋلەر كورە المايدى، تەرىسكە شىعارادى، ايتقىزبايدى، جازعىزبايدى. سوندىقتان دا، بۇل باتىرلارىمىزدىڭ ەل تىنىشتىعى جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگىنە قالاي بولسا سولاي، ٴبىر جاقتى، نەمقۇرايلى قاراي سالۋ - اعاتتىق بولار ەدى، قيانات بولار ەدى. ەڭ وبال نارسە سولاردىڭ اتىنا دالەلسىز، ورىنسىز تەلىنىپ جۇرگەن وقيعالاردىڭ دا ادال باعاسىن بەرۋگە ٴتيىسپىز. ايتەۋىر، ەرتە مە، كەش پە، «اعىن - اق، قاراسىن - قارا» دەپ ايتۋىمىز كەرەك قوي. ٴبىراق، ولاردىڭ بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگە تاسىنىڭ بەرىك بولۋىنا وزدەرىنشە ۇلەس قوسقانىن كەيىنگى ۇرپاق ٴبىلۋى كەرەك. سودان عوي، ٴسوزىمىزدىڭ ٴاربىر جولىنان سول باتىرلارىمىزعا دەگەن ٴقادىر- قۇرمەتىمىزدىڭ ارتا تۇسەتىنى...

«ٴبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ تورەسى

سولار جايلى اعايىن -جۇرت نە بىلەسىڭ سەن وسى.

ولار جايلى ايتىلمايدى بيىك- بيىك مىنبەدەن،

ويتكەنى ولار اقيقات پەن شىندىق ٴسوزدىڭ جەبەسى.

ٴبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ تورەسى،

ٴبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى ۇلى مۇحيت كەمەسى.

وسى ەلدەن باق پەن قىزىر قاشپاسا ەكەن دەپ تىلەپ،

وسى ەلدىڭ وسال جەرىن تۇزەپ جۇرگەن شەگەسى.

ولار جايلى بىلگىڭ كەلسە، ورتاسىنا كىرىپ كور،

سولار جۇرگەن سوقپاق جولمەن ٴداتىڭ بارسا، ٴجۇرىپ كور.

ەرتە تۋىپ ەش زاماننىڭ ماڭدايىنا سىيماعان،

قايران ٴبىزدىڭ قاسيەتتى قارا نارداي جىگىتتەر.

ٴبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى جىگىتتەردىڭ سىرتتانى،

كەشەگى وتكەن اقىندار مەن باتىرلاردىڭ ۇرپاعى.

ەرتە تۋىپ ەش زاماننىڭ ماڭدايىنا سىيماعان،

ٴبىزدىڭ ەلدىڭ سۇلتانى مەن ٴبىزدىڭ ەلدىڭ ۇلتانى» -دەپ، اتاقتى اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ اعامىز جەرىنە جەتكىزە جىرلادى دا ەمەس پە؟

وكىنىشكە قاراي، وتكەن جىلى ەسىل ەرىمىز باقىت نوكەربەك ۇلى دا ٴفاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە ٴوتتى. قايعىدان كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ، قابىرعاسى قايىسقان قالىڭ جۇرت قوعاداي جاپىرىلدى. ٴداپ سول كەزدە الاكولدىڭ باستاۋ-بۇلاعى سۋالعانداي، اتامەكەن، كەڭ دالا قۋارعانداي كۇيگە ٴتۇستى. كۇللى ٴۇشارال ٴوڭىرى دەمىن ىشىنە تارتىپ، باۋىرى ەمىرەنە ەگىلگەن سيرەك ساتتەردىڭ ٴبىرى دە وسى بولىپ كورىندى. بۇل ارينە، قيماستىق، پەندەشىلىك سەزىم. اقىل-كەڭەسىن، قابىلەت-جىگەرىن، بار جاقسىلىعىن ەلىنەن اياماعان جومارت مىنەزدى، ارى شىقتاي تازا، رۋحاني بايلىعى مول ازاماتتان ايىرىلۋ- وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش، ارينە. ارداقتىسىن ازا تۇتقان قارا ٴنوپىر حالىق ەسىل ەردى كىندىك قانى تامعان تۋعان توپىراعىنا اق جاۋىپ، ارۋلاپ، جەرلەپ قايتتى. «توپىراعىڭ تورقا بولسىن، جانىڭ ٴجانناتتا بولسىن، نۇرىڭ بەيىشتە شالقىسىن، ٴبىز سەنىڭ قاسيەتتى رۋحىڭدى، ساليحالى ٴىسىڭدى ماڭگى ەستە ساقتايمىز، بۇل ومىردەگى جاراسىمدى قالپىڭ، ول ومىردە دە جالعاسسىن!»- دەستى، ەلى- جۇرتى. ولاردىڭ جانارىنداعى جاس تامشىسى، استا ايتىلعان كوڭىل جۇباتۋ، ۋاتۋ سياقتى تىلەۋلى سوزدەردىڭ ٴبارى دە تۇنىقتىققا تولى ەدى.

«ادام كۇلىپ تۋمايدى، تۋا سالا كۇلمەيدى،

ۇيرەنەدى كۇلۋدى، ٴبىراق، كۇلىپ ولمەيدى.

ادام جىلاپ تۋادى، جاتادى جۇرت جۇباتىپ

جانە جىلاپ ولەدى، وزگەنى دە جىلاتىپ.

جىلايتىنى تۋاردا - جاماندار بار قينايتىن،

جىلايتىنى ولەردە - جاقسىلار بار قيمايتىن» - دەپ، مارقۇم قادىر مىرزا ٴالى اعامىزدىڭ كۇڭىرەنتە جىرلاعانى-اي، دەسەڭشى!

ەگەر ادامنىڭ شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە كەلگەننەن، جاراتقاننىڭ بەرگەن جاسىنا دەيىنگى ارالىقتى «عۇمىر» دەپ اتار بولساق، ول بىرەۋگە تىم از، بىرەۋگە ۇزاقىراق بەرىلۋى مۇمكىن. وسى كەزدەرگە دەيىن ناردىڭ جۇگىن جالعىز ٴوزى - اق كوتەرىپ كەلگەن باقىت ٴومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى ساتتەرىندە دە ازاماتقا عانا لايىق قاسيەتىمەن تانىلىپ كەتتى. ٴتان جاراسى جانىن جەگى قۇرتتاي جەسە دە، نە قىڭق ەتىپ اۋىرعانىن سەزدىرمەي، نە ەشنارسەگە نالىماي: «اللاعا ريزامىن!» دەپ اتتانۋ كوپ پەندەنىڭ قولىنان كەلمەيتىن باتىرلىق ەمەس پە، اعايىن؟!.

ومىردەن ٴوز ورنىن جوقتاتاتىن ازامات ٴوتتى ... وسى زامانعا كەرەك جاقسى ٴىنىمىز ەدى، ەرتەرەك تۋىپ، ەرتە كەتتى ... اتتەڭ!..

كوزدەن كەتكەن كوڭىلدەن كەتپەۋ ٴۇشىن،

جاقسى تىرلىك ومىردەن وشپەۋ ٴۇشىن.

الداعى ۇرپاق نە ىستەدى، نە قويدى دەپ،

ارتتاعىلار ايتادى ەستەلىگىن- دەگەندەي، ايتىپ كەلمەيتىن اجالدان ەش پەندە قاشىپ قۇتىلا الماعان. ەرتە مە، كەش پە، ٴبارىمىز دە سول ماڭگىلىك جاققا ساپار شەگەتىن بولامىز. ٴبىراق، ەرتەڭگى ۇرپاق بىزگە: «...نەگە ٴجونى ٴتۇزۋ ەشنارسە ايتپادى، نەگە ەستەلىك جازباي كەتتى» -دەپ، وكپەلەمەسىن. «ەستەلىك» دەگەن وسى وزدەرىڭىز وقىپ وتىرعان مولتەك اڭگىمەدەن باستاۋ الۋى دا عاجاپ ەمەس. ويتكەنى، دۇنيەدەن وتكەنىنە ٴبىر جىل تولعالى وتىرعان ازاماتتىڭ تاريحتاعى ەكىنشى ٴومىرى ەستەلىكپەن باستالادى. ۇرپاققا دا امانات ٴىستىڭ ٴبىرى- وسى بولماق!

ٴوزىنىڭ كەلتە عۇمىرىندا اعايىن مەن تۋىس اراسىنداعى بىرلىككە ۇيتقى بولىپ، قامقورلىق قولىن سوزعان، ۇلكەندى اعا، كىشىنى ٴىنى تۇتىپ، ۇنەمى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان، جان - جاعىنا مەيىرىم شۋاعىن توگە بىلگەن ازاماتتاردىڭ ٴبىرى دە، بىرەگەيى – باقىت ەدى-اۋ!..

تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسسە، ادام بالاسى كوزدەن تاسا بولعان سايىن كوڭىلدەن كەتپەي، جۇرەك تۇكپىرىنەن ورىن الىپ، قيماس ساعىنىشقا اينالا باستايدى ەكەن-اۋ!

اتا-بابالارىمىزدىڭ سوزدەرىندە: «ەر قازىناسى نە دەگەندە - ول سوڭىنا قالعان ٴىزى» دەپ ايتىلادى ەكەن. باقىت ٴىنىمىز دۇنيەدەن وتكەنىمەن، ونىڭ قالدىرعان ٴىزى، ٴوزى ٴومىر سۇرگەن ٴوڭىردىڭ ٴار تاسىندا سايراپ جاتىر، ول وشپەيدى دە، ول ماڭگى ساقتالادى.

بىزگە جەتكەن ەل اۋزىنداعى ٴبىر اڭگىمەدە: نايماننان شىققان اتاقتى بورانباي ٴبيدىڭ بەيىتىنە جازدىڭ قاپىرىق ىستىعىنان قاشقان قالىڭ مال اينالا كولەڭكەلەپ، سۇيكەنىپ ٴجۇرىپ، اقىرى قۇلاتۋعا شاق قالسا كەرەك. سول ۋاقىتتاردا وسى ولكەدە وتكەن جالعىز اتتى ديۋانا بەيىتتىڭ باسىنا تۇنەپ ويانىپتى دا، ەرتەسىندە استىنداعى جالعىز اتىن سويىپ، توڭىرەگىندەگى ەلگە ساۋىن ايتىپ، بورەكەڭنىڭ بەيىتىن ەڭسەلى ەتىپ قايتا تۇرعىزىپتى. قاشاندا كيەلى ٴارۋاقتى ٴپىر تۇتىپ كەلگەن حالىق لاق، توقتى-تورىم، تايىنشا، جاباعىلارىن جەتەكتەپ اكەلىپ، ديۋانا باقسىنى مالعا كەنەلتىپ تاستاپتى. باتىر بابادان القاۋ - شاراپات ٴتيىپ، ديۋانا سودان كەيىن باس قۇراپ، بالالى بولىپ، باقىتقا كەنەلىپتى دەسەدى. ٴارى باتىر ٴارى بي بورانباي بابامىز الدى -ارتىن بولجاپ بىلەتىن كورىپكەل ادام بولعان ەكەن. جوڭعارلار جەڭىلىپ، ەل ٴىشى تىنىشتالعان زاماندا ٴوز ەلىن اتا جۇرتى -تارباعاتاي تاۋىنا قونىستاندىرىپ بولىپ، كەيىننەن قاراكەرەي رۋىنىڭ جاز جايلاۋى - قالباتاۋىنا كەلگەن كورىنەدى. بۇل ۋاقىتتا بابامىزدىڭ جاسى ۇلعايىڭقىراپ، قارتايىپ قالعان كەزى ەكەن، دەنساۋلىعى دا كۇرت ناشارلاپ، قاتتى اۋىرا باستاسا كەرەك. سوندا، بۇل دۇنيەدەگى ٴدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلۋعا تايانعانىن سەزگەن بورەكەڭ: «بولاشاقتا مەنىڭ قاسىمنان حالقىمنىڭ ەكى نور كوشى وتەدى، ەلىم مەنىمەن تابىسىپ، دۇعا جاسايتىن بولادى، مەنى وسى (بۇل جەر قازىرگى جارما اۋدانىنىڭ قاپانبۇلاق دەگەن ەلدى-مەكەنىندە) كىشكەنە توبەنىڭ ۇستىنە قويىڭدار» دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن، جارىقتىق!

بۇگىندە، ٴوزى بولجاپ ايتقانداي، بورەكەڭ جاتقان توبەنىڭ باتىسىنان «الماتى – شىعىس تاس جولى» جاناپ وتەدى. ال، شىعىسىنان «تۇركىسىب تەمىر جولىمەن» جولاۋشىلار كۇندىز- ٴتۇنى تولاسسىز اعىلۋدا. ٴبارى دە ەل قورعاعان داڭقتى باباسىنا قۇرمەت پەن تاعزىم جاساپ كەلەدى!

باقىت باۋىرىمىز دا وسكەمەن قالاسىنان ورالىپ كەلە جاتقانىندا جولشىباي وسى ۇلى باباسىنىڭ بەيىتىنىڭ جانىنان قۇران وقىپ اتتانعان ەكەن. سوندا جانىنداعى دوستارىنا قاراتا: «اللانىڭ بەرگەن جاسىن جاساپ، قارتايىپ، دۇنيەدەن وتكەنىمدە، مەنىڭ باسىما وسىنداي كەسەنە ورناتارسىڭدار» دەپتى. قالاي ايتساق تا، ونىڭ اۋزىنا بۇل ٴسوزدى اللا تاعالانىڭ ٴوزى سالعان با، دەرسىڭ؟ وسىدان ٴبىر كۇن وتپەي-اق، قايران ەردەن قاپىدا كوز جازىپ قالا بەردىك. تاعدىر-اي!

ٴارۋاقتاردى سەن كوتەرسەڭ، ولار سەنى كوتەرەدى. ويتكەنى، «ٴولى ريزا بولماي، ٴتىرى بايىمايدى» دەگەن ناقىل بار حالقىمىزدا. بۇگىندە، ٴوزىنىڭ سول ٴبىر سوڭعى وسيەتى بويىنشا، كۇللى دوستارى جينالىپ، باقىتتىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، قامىسقالا مەن ٴۇشارالدىڭ ورتاسىنداعى كۇرە جولدان اسقاقتاي كوز تارتاتىن ٴزاۋلىم مازار تۇرعىزدى. حالقىنا قاشاندا رۋحاني كۇش بەرگەن باتىرىمىزدىڭ جاتقان جەرىن كيە تۇتىپ، باسىنا بەلگى ورناتۋ – كەيىنگى بىزدەر ٴۇشىن جانە ۇرپاق ٴۇشىن قاسيەتتى پارىز عوي!

اللانىڭ ىسىنە شارا بار ما؟ «تۇياعى ٴبۇتىن تۇلپار جوق، قاناتى ٴبۇتىن سۇڭقار جوق» دەمەكشى، بىزدەردىڭ قولىمىزدان كەلەتىنى دۇعا باعىشتاۋ عانا؟! ال، ٴومىر - كەرۋەن كوشىنە تەك تىرىلەر عانا ىلەسە بەرەدى... ياپىر-اي، اجال دەگەن سۇمدىقتىڭ قاھارى قانداي قاتتى ەدى...

ولگەن سوڭ ەردىڭ ورنى تولەنە مە،

قۋ مولا ساۋ كۇنگىدەي ەلەنە مە؟

ورنىنا مىڭ تال شىبىق شىققانىمەن،

بۇرىنعى -گۇجىمجىلىك كوگەرە مە،

- دەپ اقىن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ جۇرەكتەگى شەرىن توككەنى سودان عوي. سابىر بەرسىن، اللام!

كەيدە مەن: «باقىتپەن نەگە ەرتەرەك تانىسىپ-بىلىسپەدىم ەكەن، تىرشىلىكتە ٴدام-تۇزىمىز ارالاسىپ، جولىمىز نەگە تۇيىسپەدى ەكەن؟» دەپ تە ويلايمىن. الدە، اتا-بابالارىمىزدىڭ سوزدەرىندە ايتىلاتىنداي: «جاقسىنىڭ جانىنا بارما، اتىن ەستى. ويتكەنى، پەرىشتە كوكتە عانا، جەردە جۇرگەننىڭ ٴبارى پەندە!» دەگەندەي، كىم بىلەدى، بالكىم، ٴوزىنىڭ ادامگەرشىلىك ىستەرىمەنەن حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا، سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن ٴمارت ازاماتتىڭ ەسىمىن ۇزىنقۇلاقتان عانا ەستىپ، سىرتىنان تىلەكتەس بولىپ جۇرگەنىم دە ماعان جەتكىلىكتى بولدى ما ەكەن؟...

ٴبىراق، قالامگەرگە ادامدى نە بولعان وقيعانى كورۋ شارت ەمەس، ونى سىرتتاي بىلسە دە جەتكىلىكتى. ماسەلەن، اتاقتى جازۋشىمىز قابدەش ٴجۇمادىلوۆ تە حان باتىر قابانبايدى كورگەن جوق. ٴبىراق، ول كىسى قابەكەڭ تۋرالى «دارابوز» اتتى تاماشا رومان جازىپ شىقتى. ال، عابيت مۇسىرەپوۆ دەگەن جازۋشىمىز سوعىسقا مۇلدە بارماعان. الايدا، «قازاق سولداتى» رومانىن جازدى. ودان سوعىستىڭ رۋحى سەزىلەدى. ياعني، سۋرەتكەر ٴوزى دايىن بولىپ، سول تاقىرىپتى جازباسا تۇرا المايتىن دارەجەگە جەتۋى قاجەت سياقتى. ال، مەزگىلى جەتكەندە، شىعارما ٴوزى-اق جازىلادى ەكەن. مەن دە باقىتتى كورمەگەنىممەن، ونى كورگەن-بىلگەن كوزى ٴتىرى ادامدارمەن ٴجيى جولىعىسىپ، كەڭىنەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرا الدىم. سودان، بۇل باۋىرىمنىڭ ەل بەتىندەگى ادامدىق كەلبەتىنەن ونىڭ تەكتى اتانىڭ ۇرپاعى ەكەنىن انىق ۇعىنىپ، ٴبىر كىسىدەي ٴتۇسىندىم. «قۇستىڭ جۇرەگى كوزىنەن كورىنەدى» دەگەندەي، وسىنىڭ ٴوزى-اق، مەنى قولىما قالام الۋعا يتەرمەلەدى، بۇل ەندى تازا كوڭىلىمنىڭ اڭگىمەسى! سوندىقتان، باقىت جايلى ونىمەن تۋىس، دامدەس، جولداس بولعان كىسىلەردەن سۇحبات الۋ بارىسىندا ەستىگەندەرىمنىڭ باس-اياعىن ىقشامداپ، قاعاز بەتىنە قاز قالپىندا تۇسىرمەككە بەل بۋدىم. ياعني، ەستىگەنىڭ ەلدەن شىقسا، بىلگەنىڭ تىلدەن شىقسا، كورگەنىڭ كوڭىلدەن شىقسا، شىعارمانىڭ شىندىعىنا يلانباسىڭا لاجىڭ قايسى. الاكول وڭىرىندەگى جۇرتتىڭ اۋزىندا مىناداي سوزدەر ٴجيى ايتىلادى ەكەن: «باقىتتىڭ ادامعا دەگەن قامقورلىعى مەن جانى اشىعىشتىعى كەرەمەت بولاتىن، ول- قىنابىنان سۋىرعان ناركەسكەندەي قايتپاس قايرات يەسى ەدى، حالىقتىڭ جاناشىرى ەدى، ەلدىڭ جوعىن جوقتاپ، بارىن تۇگەندەپ، ۇنەمى ادىلەتتىلىككە ۇمتىلىپ، ورىنسىز ارەكەتتەردى دە تيىپ تاستاپ وتىراتىن. تالاي ادىلدىك ىزدەگەندەر، زورلىق-زومبىلىق كوردىم دەگەندەر، تاعى باسقا مۇقتاجى بارلار وعان كەلەتىن. باقىتتىڭ كوزى تىرىسىندە الاكول بويىنشا ۇرلىق-قارلىق، بۇزاقىلىق نەمەسە بىرەۋگە-بىرەۋدىڭ الىمجەتتىك جاساۋى دەگەن مۇلدە بولمايتىن. ونىڭ بۇكىل ادامگەرشىلىك بولمىسى، اقىل-پاراساتى، العىرلىعى، ىس-ارەكەتى ونى باسقالاردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن، كىمدى بولسا دا وزىنە جاقىنداستىرىپ جىبەرەتىن...» - دەگەن سياقتى جانە ت.ب. مىڭداعان جىلى وي-پىكىرلەر...ونىڭ ٴبارىن ٴبىر كىتاپقا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس...

ٴبىزدىڭ قازاق: «جىلقىدا دا جىلقى بار، قازاناتى ٴبىر بولەك، جىگىتتە دە جىگىت بار، ازاماتى ٴبىر بولەك» -دەپ، ەڭ ٴبىر شىن ٴسۇيسىنىپ، شىن ريزا بولعان ادامىنا عانا: «ازامات!» - دەگەن ٴبىر-اق اۋىز سوزبەن مىنەزدەمە بەرگەن سۇڭعىلا حالىق. مۇنداي زور مارتەبەگە، ٴوز ومىرىندە ارىنا داق تۇسىرمەي، ونى كىرشىكسىز تازا ۇستاعان تاڭداۋلى جاندار عانا لايىق دەپ تانىلعان. سوندىقتان دا، كىتاپتىڭ اتىن «ٴمارت ازامات» دەپ اتاۋدى ۇيعاردىم. 1977 جىلى الماتى قالاسىندا شىققان ە.ب.بەكمۇحامبەتوۆتىڭ «قازاق تىلىندەگى اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» بويىنشا: «ٴمارت» (ٴپارسىشا-مارد) ٴسوزى بەرەگەن، جومارت، مەيماندوس، ىزگى ادام دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە، «ازامات» (ارابشا – ٴعازامات)ٴسوزى - ادامگەرشىلىگى مول سانالى ادام دەگەندى بىلدىرەدى.

ۇلى اباي مۇراسىنىڭ ىشىندە پارسىنىڭ «جاۋانمارتتىلىك» (ول: اقىل، ادىلەت، راقىم) دەگەن ٴسوزى ٴبىر-اق رەت كەزدەسەدى. «جاۋانمارتىلىك» ٴسوزىنىڭ توركىنى كونە تۇركى تىلىندەگى «زومارد» (جومارت) سوزىنەن الىنعانى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنىپ وتىر. حاكىم اتامىز: «ادامنىڭ ادامشىلىعىن ارتتىراتىن وسى ٴۇش سيپاتقا – جاۋانمارتتىلىككە يە بولعان ادام - تولىق ادام» دەپ تۇيىندەيدى. مىنە، وسى ٴۇش اسىل قاسيەت تە باقىتتىڭ ٴبىر باسىنان تابىلاتىن.

نەمىستىڭ اتاقتى ٴبىر عالىمى: «باقىتتى ادام كىم؟» - دەگەن سۇراققا، ٴبارىن تالداي كەلىپ: «حالىق سىيلاعان ادام - تولىق باقىتتى ادام!» دەپتى. راسىندا دا، باقىت –باقىتتى ادام بولدى، ياعني ونىڭ اتى دا زاتىنا ساي ەدى. وعان باۋىرىمىزدى سوڭعى ساپارىنا شىعارىپ سالعان ساتتەگى ەلىنىڭ قۇرمەتى دالەل: «ەر ەسىمىن ەلى ۇمىتپايدى»،- بۇدان اسقان ولشەم جوق. ياعني، ادامعا اقىل-كەڭەستى اركىمدەر بەرسە دە، «كوپتىڭ باعاسى-كوپتىڭ ىقىلاسى» دەگەندەي، ساعان ٴادىل باعانى حالقىڭ عانا بەرەدى.

قۇرمەتتى وقىرمان! بۇل كىتاپتى جەرگىلىكتى حالىقتان بولەك، سىرت ەلدەر دە وقيتىن بولعاندىقتان «جەرىڭنىڭ اتى- باباڭنىڭ حاتى» دەگەن ناقىل ٴسوزدى نەگىزگە الىپ، باقىتتىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا دا توقتالىپ وتەيىن. بىرىنشىدەن- جەتىسۋ دەگەن اتاۋدى تاراتاتىن بولساق، ونى بىزدەر حالىققا ٴسىڭىپ كەتكەننەن كەيىن، امال جوق دەپ الماتى ماڭىنداعى جەتى وزەنمەن بايلانىستىرامىز. بۇلاي دەۋ- قاتە. ٴبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ولار- بالقاش، ساسىقكول، الاكول، جالاڭاشكول، ەبىنۇر (قازاقشا اتى- قىزىلتۇز نەمەسە يتىشپەس)، سايرامنۇر، ىستىقكول بولىپ تابىلادى.

ەكىنشىدەن- جەتىسۋ الاتاۋى دەگەن اتاۋدى زوردىڭ كۇشىمەن قاساقانا جوڭعار الاتاۋى دەپ وزگەرتتىك. ولاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى، جوڭعار الاتاۋى دەگەن قحر-داعى ٴۇرىمشى قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى جوڭعار ويپاتى. مىنە، سول اتاۋدى مىنا تاۋعا اكەپ تەلي سالعان. نەگىزىندە، جەتىسۋدىڭ باتىس جاعىن- ٴۇيسىن الاتاۋى دەسە، ال، شىعىس جاعىن- قاپتاعاي تاۋى دەپ اتاعان. (قاپتاعاي- نايمان تايپاسىنىڭ ۇرانى). ال، قازىرگى جوڭعار قاقپاسى دەپ جۇرگەنىمىز 1931 جىلدارعا دەيىن، قاپتاعاي قاقپاسى دەپ اتالىپ كەلگەن بولاتىن. ٴبىراق، بىزدەر سوعان دا قاراماستان ٴالى دە- جوڭعار قاقپاسى، جوڭعار الاتاۋى دەپ اتامەكەنىمىزدىڭ رۋحىنا قيانات جاساۋدامىز. ٴبىز ەندى سونى ٴوزىنىڭ تاريحي اتىمەن دۇرىس ايتا باستايىق، اعايىن. ويتكەنى، ٴار اتاۋدىڭ ارتىندا ۇلتتىق مۇددە جاتقانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك!

ەندى وسى جەردەن باستاپ، از-ماز بولسا دا باقىت باۋىرىمىزدىڭ اتا-بابالارىنىڭ ىشىنەن شىققان ايگىلى ٴبىر ادام تۋرالى دا ايتا كەتەيىن.

كيىز تۋىرلىقتى، اعاش ۋىقتى قازاقتىڭ ەڭ ٴبىر جاۋىنگەر تايپاسى سانالاتىن نايمان ەلىنەن باتىرلار وتە كوپ شىققان. سولاردىڭ ٴبىرى باقىتتىڭ ارعى اتاسى توقپاق قاساباي باتىر بولاتىن.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياكوز اۋدانى مامىرسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى مامىرسۋ بۇلاعى بويىندا 1957 جىلدىڭ 7 ماۋسىمى كۇنى ابىلاي حاننىڭ اق شاتىرى تىگىلىپ، ٴۇش ٴجۇزدىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قىتاي بيلەۋشىسى ەجەن حاننىڭ ەلشىلەرى قابىلدانىپ، جوڭعار-قازاق اراسىنداعى 290 جىلعا سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىندا جوڭعاردى جەڭگەننەن كەيىنگى ايگىلى «حاندىجاپ ٴبىتىمى» (حاندىجاپ- قالماقتىڭ باس باتىرى. ونى قاراكەرەي قابانباي بابامىز جەكپە-جەكتە ولتىرۋگە قيماي، تىرىدەي بايلاپ العان) جاسالدى.

مىنە، وسى مامىرسۋ بۇلاعىنىڭ بويىندا قابانبايدىڭ ٴىنىسى، ٴارى ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان توقپاق رۋىنىڭ باتىرى قاساباي شالقار ۇلى (1713-1795) جەرلەنگەن. 1993 جىلى باتىردىڭ ۇرپاقتارى اتالارىنا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتىپ، كەسەنە سالدى.

ەل ىشىندە ايتىلىپ كەلە جاتقان ٴبىر اڭىزدا كەرەيدىڭ اتاقتى باتىرى شاقانتاي جاۋقاشار ۇلىنىڭ (1713-1791) ٴبىر ۇلكەن باس قوسۋدا، ماجىلىستەسىپ وتىرعان كوڭىلدى شاعى بولسا كەرەك: «قۇلاق ەستىپ، كوز كورىپ، ات تۇياعى جەتەتىن جەردە ەرلىگىمە ەرلىگى تەڭگەرەتىن، باق پەن داۋلەتى دە تەڭ كەلەتىن مەن سياقتى بالاسى كوپ، ادامگەرشىلىك ازاماتتىعى وزىمە قارايلاس، اقىل-ايلاسى دا رايلاس، بايبىشەسىنىڭ قاسىندا، توقالدارىنىڭ جانىندا ٴومىردىڭ قىزىعىنان سونىلاعان، ەل-جۇرتىنا ٴقادىرلى، قۇداي تىلەۋىنە بەرىپ، مەيىر-شاپاعاتىن اياماعان كىم بار ەكەن؟»- دەپ، كوپتەن بەرى كوكەيىندە جۇرگەن ويىن ايتادى.

بارىنەن دە ايبارلى، ٴارۋاقتى باتىردىڭ مىسى باسىپ، سۇراعىنا جاۋاپ تابا الماي بىرىنە-بىرى جالتاقتاپ، جەر شۇقىسىپ، ٴۇنسىز قينالعانداردىڭ ٴبىرى توپتى جارا شاقاڭا قاراپ شەشىلە سويلەپتى: «بار، دۇنيەدە قۇداي جالعىز، ادام پەندەسىن جالقى ەتىپ جاراتپاعان. ەل-ەلدىڭ جاقسى مەن جايساڭى بار. ٴبىراق، ولاردىڭ ىشىندە دە سىزگە تەڭگەرەتىنى نەكەن ساياق. سونىڭ ٴبىرى تارباعاتايدىڭ ويىن، الاكولدىڭ بويىن جايلاپ-قىستاعان نايماننىڭ توقپاق دەگەن ەلىندە قاساباي دەگەن بار»،-دەپتى.

كەيىننەن، تەڭ-تەڭىمەن دەگەنگە ساي، باتىرلار عۇرپىمەن بۇل ەكەۋى دە قازاقي ۇردىستەگى سىيلاسىمدى قالپىن ساقتاپ ٴوتىپتى. اتا سالتىمەن قۇداندالاسىپ قاسابايدىڭ ۇلمەكەن دەگەن قىزىن شاقانتايدىڭ تورعاي ەسىمدى ۇلىنا ۇزاتقان ەكەن.

ارينە، كەشەگى قاسابايداي ەل قورعاعان باتىردىڭ بۇگىنگى باتىر ۇرپاعى، ٴمارت ازامات باقىتتىڭ ۇزاق جىلعى ەلىنە سىڭىرگەن سان قىرلى ەڭبەگىن ٴبىر عانا كىتاپ جازىپ، تورت-بەس اۋىز سوزبەن بىرنەشە ەستەلىككە سىيعىزۋ ٴتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ەگەر، ونىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ٴارقايىسىسىن جەكە-جەكە تالداپ جازاتىن بولساق، وندا ول بىرنەشە كىتاپقا جۇك بولار ەدى.

ەر ٴقادىرىن نازاردان تاسالاۋدان،

قاي ەل وپا تاۋىپتى؟

ٴيا، ەرلىكتى جاساماۋدان،

باعالاماۋ الدەقايدا ٴقاۋىپتى- دەپ، ۇلتشىل اقىن مۇحتار

شاحانوۆتىڭ جىرلاعانىنداي، ازىرشە، بۇل جيناعىما باقىتتى جاقسى بىلگەن جانە ونىمەن ەتەنە ارالاسقان ادامداردىڭ جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن شوعىرلاندىرۋعا تىرىستىم. ايتەۋىر، بۇل كىتاپتى جازۋداعى باستى ماقساتىم دا باقىتتىڭ ەلىنە جاساعان جاقسىلىعىن ەلى ۇمىتپاسا ەكەن دەيمىن...

ەندى، الدەبىر سەبەپتەرمەن مەنىمەن كەزدەسە الماي قالىپ، ەستەلىكتەرىن ارناي الماي قالعان جالپى جۇرتقا ايتارىم: «ٴارۋاق قولداپ، قۇداي قۋات بەرسە، الداعى ۋاقىتتاردا بۇل باتىرىمىز حاقىندا ٴالى تالاي - تالاي كىتاپتار مەن سسەنارييلەر جازىلىپ، كوركەم فيلم دە تۇسىرىلەتىن بولادى. سىزدەر، سوعان ات سالىسارسىزدار!» دەگىم كەلەدى.

ابايدىڭ: «اللانى ٴسۇي، ادامدى ٴسۇي، ادىلدىكتى ٴسۇي، وسى ٴۇش ٴسۇيۋ بولادى – يماني گۇل!» - دەگەن، عيبراتتى سوزدەرى دە باقىت سياقتى ٴمارت ازاماتتارىمىزعا ارنالعان ەمەس پە؟

دۇنيەنىڭ سىرىنا تەرەڭ بويلاپ، اقىل-زەردە جيناعان، قارا قىلدى قاق جارعانداي ادىلەتتى تۋ ەتكەن، ادام بالاسىنا مەيىرىم مەن راحىم جاساۋدى مۇرات تۇتقان، ٴومىرىن اباي ايتقانداي «تولىق ادام» رەتىندە وتكىزگەن باقىت نوكەربەك ۇلىنىڭ رۋحىنا اللا جەبەۋشى بولعاي، ارتىنا قالدىرعان زەيىندى ۇرپاقتارىنا دەمەۋشى بولعاي!

ايدىن ىرىسبەك ۇلى

«تۋعان قالام – سەمەيىم!» قق پرەزيدەنتى،

الاشتانۋشى

Айдын Ырысбекұлы
47894

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان
سسىلكي پو تەمە: