BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

حالقىنىڭ تاعدىرىنداي تارلان قالا

ٴدۇيىم جۇرتقا ايتار ويىمدى ابايداي داناسىمەن، شاكارىمدەي عۇلاماسىمەن تانىمال بولعان جانە كەشەگى - الاش اۆتونومياسىنىڭ استاناسى «الاش-ورداسى» اتانعان بۇگىنگى - تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىعى سانالاتىن، ال كونە تۇركى تىلىندە «كيەلى مەكەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن «سەمەي» قالاسى تۋرالى وربىتسەم دەيمىن. بيىلعى جىل - قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. ٴا. نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالى ماقالالارىمەن ەستە قالاتىن ٴارى قىزىعى مەن شىجىعى دا قاتار كەلگەن جىل بولدى. سەبەبى، بۇل باعدارلامالار ارقىلى بىزدەر كىمنىڭ-كىم ەكەنىن جانە اركىم ٴوز باعىت-باعدارىن قالاي قاراي، قانشالىقتى دەڭگەيدە باعدارلاپ العانىن دا بايقاعاندايمىز. ياعني، رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز - ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانىمەنەن ساناسىن جاۋلاعان قۇلدىقتان ٴالى ازاتتىق الا الماي جۇرگەندەردى ايقىنداپ بەرىپ، بۇل جاڭعىرۋدىڭ قاڭعىرۋعا اينالۋى دا - قاس پەن كوزدىڭ اراسىنداي عانا ەكەنىن ۇقتىرعان سىڭايلى. وعان دالەل - سىرتتاي «تاۋەلسىزدىك» دەپ ۇرانداتقانىمەنەن، ىشتەي كەڭەستىك جۇيەنى اڭساپ، پارتبيلەتتەرىنىڭ شاڭىن تاعى ٴبىر رەت سۇرتكەن «رومانتيك كومسومولداردىڭ» وتكىزگەن بيىلعا تويى دەر ەدىم. ەندى، نەگىزگى ويىما ورالىپ، تۇسىنىكتى بولۋ ٴۇشىن ٴسال شەگىنىس جاسايىن... سوناۋ ورتا عاسىردا باتىس ەلدەرىنىڭ ٴاربىر اسىل تەكتى دۆورياندارى ٴوز شىققان تەگىن، اقسۇيەك ەكەنىن قالقاندارىنا بەينەلەگەن گەربتەرى ارقىلى تانىتقان. ٴبىزدىڭ دە اسىل تەكتى بابالارىمىز سولاردان اسىپ تۇسپەسە كەم تۇسپەي، ٴوز تاڭباسىنا ايرىقشا ٴمان بەرگەنى تاريحي قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن. ياعني ٴوز تاڭباسىن تۋىنا بەينەلەپ، ونى تاسقا قاشاپ، مالىنا ەن قىلىپ باسىپ، جانە سول تاڭباسىن قورعاۋ جولىندا جانىن دا قيعان. ٴبىزدىڭ شىققان تەگىمىز، جەتى اتا (گەنەولوگيا)، رۋلار تاڭباسى، ويۋ-ورنەك، مالعا ەن سالۋ دا سول «گەرالديكا» عىلىمىنىڭ سالاسىنا جاتاتىنىن كوپشىلىگىمىز اڭعارا بەرمەيمىز... قازىرگى ۋاقىتتا دا سول شەتەلدەرگە ىس-ساپارمەن نەمەسە قىدىرىپ بارعان ازاماتتارىمىز ەستەلىك رەتىندە وزدەرىمەن بىرگە ول قالالاردىڭ قوناقجايلىعىن ايعاقتايتىن قالا گەربتەرى بەينەلەنگەن ٴتۇرلى كادە سىيلاردى (سۋۆەنير) اكەلىپ، كابينەتتەرىن بەزەندىرىپ جۇرگەنىن دە ٴجيى كورەمىز. مەن نەگە باتىس ەلدەرىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىن؟! ويتكەنى، ولار دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەلۋ ەلگە جاتادى. ال ٴبىز بولساق، سول ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا نيەت ەتىپ وتىرعان مەملەكەتپىز! قازاقستان دا شەتەلدىكتەردى ٴوزىنىڭ كوز تارتار اسەم تابيعاتىمەن، سالت-داستۇرىمەن قىزىقتىرا الادى. سوندىقتاندا ٴبىزدىڭ ەلىمىزگە ەكزوتيكا ىزدەپ كەلگەن شەتەلدىك قوناقتار ٴوز ەلدەرىنە ٴاربىر قالامىزدىڭ تابيعي، تاريحي جانە زاماناۋي ەرەكشەلىكتەرى بەينەلەنگەن گەربتەرى بار كادەسىيلارىمىزدى (سۋۆەنير) اكەتىپ جاتسا، ونىڭ نەسى ايىپ؟ قايتا، كەرىسىنشە ەلىمىزدى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان بۇل دا ٴبىر جارناما بولماي ما ەكەن؟! ٴبىراق وكىنىشكە قاراي، بىزدەگى "گەرالديكا" سالاسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى قاراي باياۋ دامىپ، كەنجەلەپ قالعان سالانىڭ ساناتىنا جاتادى. وعان دالەل 2016 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ٴوزىنىڭ № 84 وكىمىمەن سەمەي قالاسى گەربىنە ارنايى بايقاۋ ۇيىمداستىردى. وعان ديزاينەر رەتىندە مەن دە قاتىسىپ، باعىمدى سىنادىم. بايقاۋدىڭ شارتتارى مەن ٴادىل قازىلارىنىڭ الدىنان سۇرىنبەي ٴوتىپ، جەڭىمپاز بولسام دا، ٴبىراق مۇنىڭ ٴبارى اكىمدىك تاراپىنان جاسالىنعان كوزبوياۋشىلىق قانا ەكەنىن ەندى ۇعىپ وتىرمىن. سەبەبى، اكىم ٴوزىنىڭ №84 وكىمىمەن زاڭدى تۇردە ۇيىمداستىرعان بايقاۋىن اياق استىنان «زاڭسىز» دەپ تاۋىپ، ونى، №72 وكىمى ارقىلى كۇشىن جويدى. ەگەر دە ول بايقاۋى زاڭسىز بولسا، وندا الدىمەن ونىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاپ الماي تۇرىپ، نەگە ۇيىمداستىرعان دەگەن سۇراق جانىما مازا بەرەر ەمەس؟! بايقاۋدى نە ٴۇشىن ۇيىمداستىرىپ، ەندى، كەلىپ نەگە ٴوز كۇشىن ٴوزى جويعانىنىڭ سەبەبىن ٴالى كۇنگە وزدەرى دە ناقتى ايتىپ بەرە الماي وتىرعانى زىعىردانىمدى قايناتىپ ٴبىتتى؟! ولار "ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدىنىڭ" كەرىن كەلتىرىپ، بىرەسە - قالا جاسىنا بايلانىستى دەسە، تاعى بىردە - زاڭمەن رەتتەلمەگەن دەپ شاتاسا باستادى. بۇعان قوسا سەمەي قالالىق ٴماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ب. اقجالوۆ: «قالالىق ٴماسليحاتقا ونداي قۇقىق بەرىلمەگەن!» دەپ كەلتە جاۋاپ قايىردى. ارينە، مۇنداي ٴۇستىرت بەرىلە سالعان جاۋاپتىڭ تا ٴارتۇرلى ويلارعا جەتەلەيتىنى انىق. ويتكەنى، بىزدەر باسقا وبلىس پەن قالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە اكىمنىڭ نە ٴماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان گەربتەرى بار ەكەنىن دەەسكەرۋىمىز قاجەت قوي! ٴبىر ەلدە تۇرىپ جاتقان سوڭ، بارلىق وبلىس، قالالارعا زاڭ ورتاق ەمەس پە، جوق، الدە باسقاداي ما؟!.. گەرب دەگەننەن شىعادى، وسى ۋاقىتقا دەيىن قالامىزدا «رەسمي ەمەس» دەگەن جەلەۋمەن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ گەربى قولدانىستان تۇسپەي كەلە جاتىر. ارينە، ول گەربتەر نەشە جىلعى كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە اكىمشىلىككە قاراستى قالا ايالدامالارىنان الىنىپ تاستالعانىمەنەن، كوكتەمگى ساڭىراۋقۇلاقتاي جەكەمەنشىك مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارىنان كوكتەمگى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قايتا قاپتاي باستادى (اەروپورت باعىتى، «تۇمار» مەيرامحاناسى جانە ت.ب. (تومەندەگى سۋرەتتەر دە) ال سەمەي قوناق ٴۇيىنىڭ قوجايىندارى ٴوز عيماراتتارىنا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ گەربىن ەلورداداعى قۇزىرلى مەكەمە ارقىلى زاڭدى تۇردە بەكىتكىزىپ تە العان ەكەن. ال بۇل جونىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ بەرەتىن جاۋابى مىناۋ: «ولار جەكە مەنشىك، سوندىقتان ٴبىزدىڭ ارالاسۋعا قاقىمىز جوق!». سوندا ولار اكىمدىككە، ٴتىپتى رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت العان ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنا باعىنبايتىن قايدان شىققان «جەكەمەنشىكتەر» ٴا؟ تۇسىنەمىز، ولار جەكەمەنشىك بيزنەس بولعان سوڭ، ٴوز دامۋ ساتىسى بار، ٴوسۋ كەرەك. ٴبىراق سول دامۋ پاتشالىق زاماننىڭ وتارلاۋ گەربىن قالانىڭ ورتالىعىندا جارنامالاپ ىسكە اسۋى ٴتيىس پە؟ بۇل ەلىمىزدىڭ ساياساتىنا قاراما-قايشى كەلەدى عوي! ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ٴوز باستاۋىن العان استانا تورىندەگى قۇزىرلى ورگاننىڭ پاتشالىق وتارلاۋ تاڭباسىنان «پلاگيات» جاساپ قۇراپ (1851- 1878 ج.ج)، ونى «سەمەي» قوناق ۇيىنە زاڭداستىرىپ بەرۋى ەش قيسىنعا دا، اقىلعا دا سيمايدى ەمەس پە؟ ويتكەنى، گەرالديكا ەرەجەسىندە - گەرب ەشقاشاندا ساۋدا بەلگىسى (تارگوۆايا ماركا) بولا المايتىنى ايتىلعان. سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ گەربى قانشا دەگەنمەن پاتشالىق بولسا دا «گەرب» دەگەن ستاۋسقا يە! مىنە، سونى ۇمىتپاۋ كەرەك! ەلباسىمىز ن.ٴا. نازاربايەۆ 2016 جىلى ٴوز سوزىندە: «ٴبىز پاتشالىق رەسەي زامانىندا كولونيا بولدىق» دەدى. جانە وسى مالىمدەمەسىن بيىلعى 2018 جىلعى 18-قاراشادا تۇركياعا بارعان ساپارىندا تاعى دا قايتالاپ ايتتى. ەلىمىز ەركىندىك العالى شيرەك عاسىردان اسىپ كەتسە دە، سەمەي قالاسىنىڭ كەيبىر اتقامىنەر ٴازاماتتارىنىڭ ٴوزى ٴبارىن تاريحققا جاۋىپ «قۇلدىق قامىتىن» شەشكىسى كەلمەيتىن ٴتارىزدى. ەگەر سەمەي قالاسىندا وتارلاۋ تاڭباسى وسىلايشا اشىق تۇردە ناسيحاتتالا بەرەتىن بولسا، وندا بىزدەردىڭ "تاۋەلسىزدىك الدىق" دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ جۇرگەنىمىزگە جول بولسىن. ويتكەنى سەمەيدە تاۋەلسىزدىكتى ايعاقتايتىن گەرب ەمەس، پاتشانىڭ وتارلىق ساياساتىن پاش ەتەتىن يمپەرياليستىك گەرب تۇر عوي. ەگەر دە قالا اكىمدىگى مەن ٴماسليحاتى سەمەيدىڭ جاڭا گەربىنە ۇركە قارايتىن بولسا، وندا پرەزيدەنتتىڭ جوعارىداعى مالىمدەمەسىنەن سوڭ، پاتشالىق رەسەيدىڭ «وتارلاۋ گەربىنەن» دە شوشىنۋى ٴتيىس ەدى عوي. "وتارشىلدىق" دەگەن قۇلدىق سانادان، نوقتالى ويدان ارىلا الماۋ، بولاشاق وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنە نەمقۇرايلىلىقپەن قاراۋ ەمەس پە؟ ال تاۋەلسىزدىكتى سيپاتتايتىن قالانىڭ جاڭا گەربىن قابىلداۋعا كەلگەندە سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى نەلىكتەن اياق استىنان «سەمەي قالاسىندا گەرب بولۋىنا زاڭ رۇقسات ەتپەيدى!» دەگەن اشىق مالىمدەمەسىن جاريالادى؟ وندا بايقاۋ وتكىزۋگە رۇقسات بەرگەن ٴ№84-شى وكىمىن نەگە شىعاردى؟ جانە ونىڭ بۇل مالىمدەمەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ارنايى ٴماسليحاتتار شەشىمىمەن قابىلدانعان باسقا وڭىرلەردەگى وبلىس پەن قالالالاردىڭ رەسمي قولدانىستاعى گەربتەرىنىڭ ٴبارى زاڭسىز دەپ ولارعا كۇمان كەلتىرگەنمەن بىردەي ەمەس پە؟ مۇلدە تۇسىنىكسىز... وسى تۇرعىدان كەلگەندە، قۇزىرەتتى ٴارى ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلاتىن قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن وبلىس، قالا گەربتەرىن مۇقيات زەرتتەپ، ونىڭ قوعامداعى الار ورنىن، ونىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرەتىن ارنايى قاۋلى قابىلداعانىن قالار ەدىم!.. ايتپەسە، قازىرگى مينيسترلىكتە قالىپتاسقان جاعداي تىپ-تىنىش «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەن بادىراق كوز» دەگەن مارعاۋ تىرلىككە ۇقسايتىنداي. ولاي دەيتىنىم، مينيستىرلىكتە 2015 جىلى گەرالديكالىق باسقارما قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى وبلىس، قالالاردىڭ گەرالديكا ماسەلەسىن جۇيەلى ٴتۇسىرىپ رەتتەيتىن ناقتى قادام جاسالماعان ەكەن. ٴبىز، وڭىرلەردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ گەرالديكا سالاسىنىڭ ماماندارىنا وسى ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەيتىن ۋاقىت الدەقاشان كەلدى دەپ ايتقىمىز كەلەدى. دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا دا ٴتىپتى كورشى رەسەي مەملەكەتىندە دە بۇل سالاعا ەرەكشە ٴمان بەرىلىپ، الدەقاشان جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان. قازاقستانداعى باسقا وبلىس، قالالارىندا جەرگىلىكتى اكىم نە ٴماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان گەربتەرى بار. استانا مەن الماتىعا عانا بەرىلگەن دەپ جاۋاپ بەرگەن شقو-نىڭ دا گەربى قولدانىستا ٴجۇر. ال وسكەمەن قالاسىندا جەرگىلىكتى ماسليحاتپەن رەسمي تۇردە قابىلدانعان قالا گەربى بار. ەگەر شقو-نىڭ ىشكى ساياسات باسقارماسى الماتى مەن استانادا عانا گەرب بولۋىن جاقسى ٴبىلىپ وتىرسا، وندا وزدەرى سانالى تۇردە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن بولىپ شىقپاي ما ەكەن؟! مەن قانشا جەردەن ىزدەنگەنىممەنەن، استانا مەن الماتى قالالارىنان باسقا وبلىس، قالالاردا گەرب بولۋى زاڭعا قايشى دەگەن زاڭدى تابا المادىم! ياعني وندا ناقتى بولۋى كەرەك ەكەنى نە بولماۋى كەرەك ەكەنى تۋرالى ٴبىر اۋىز ٴسوز جوق. سوندا "سەمەي اكىمى بۇل زاڭدى ويدان جاساپ وتىر ما" دەگەن ساۋال تۋىندايدى عوي؟! مەن رامىزدەرگە جاۋاپتى قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە "قالادا گەرب بولۋى قانشالىقتى زاڭدى" دەگەن سۇراق تا قويدىم؟ ال ولار: «ٴار ٴوڭىردىڭ وزىندىك سيمۆولدارى بولۋى زاڭعا قايشى ەمەس» دەگەن جاۋاپتى بەردى. جانە ول جاۋاپ حاتتا «قالا سيمۆولى تاربيەلىك، تۋعان ولكەگە دەگەن وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن ماقتانىش سەزىمىن وياتاتىن ماڭىزى ەرەكشە» ەكەنى دە ايتىلعان. مىسالى، وسكەمەن قالاسى قالا گەربىن قابىلداعاندا «جەرگىلىكتى ٴوزىن-وزى باسقارۋ» زاڭىنا سۇيەنە وتىرىپ، قالانىڭ ىشكى جاعدايىنا ارنالعان ەرەجەسىن جازىپ، جانە سول ەرەجەگە «قالا رامىزدەرىن قابىلداۋ تۋرالى» جەكە تارماقشا ەنگىزىپ، ٴوز گەربتەرىن سوعان سۇيە وتىرىپ قابىلداعانى تۋرالى ناقتى جاۋاپ تا بەردى. دەمەك، بۇدان ايماقتاعى قالا گەربىن قابىلداۋدىڭ - ۇكىمەت تاراپىنان رەتتەلمەيتىنىن، كەرىسىنشە، جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قالادا ٴبىر ٴتۇپ اعاش وتىرعىزىلسا دا، نەمەسە ٴيتىڭىزدى قىدىرتاتىن جەردى انىقتاۋ ٴۇشىن دە، ٴسىز جوعارى جاقتىڭ (ماسەلەن، ۇكىمەت نە مينيسترلىكتىڭ) رۇقساتىمەن جاسامايسىز عوي. قالا گەربى ول دا قالا ىشىلىك ماسەلەگە جاتادى. ياعني، قالا ىشىندە وتەتىن نەمەسە قالا اتىنان وتكىزىلەتىن ٴىس-شارالاردا قولدانىسقا ارنالعان. جانە دە قالا گەربى قالا ىشىندە وتەتىن رەسمي ەمەس بايقاۋلاردا، مادەني ٴىس-شارالاردا جانە ولاردىڭ (فەستيۆالدەر، فورۋمدار) ديپلوم، گراموتالارىندا پايدالانىلسا، ال رەسمي ٴىس-شارالاردا مەملەكەتتىك ەلتاڭبا قولدانىلادى. سەمەي قالاسى اكىمدىگىنە تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن تاۋەلسىز قازاقستان قالاسىنىڭ زاماناۋي جاڭا گەربىن قابىلداۋعا باتىل قادام جاساۋىن تالاپ ەتەمىن (ٴوزى باسقارىپ وتىرعان قالاسىنا گەرب قابىلداعان ٴۇشىن، باسى بالەگە قالىپ، ٴىستى بولعان بىردە- ٴ-بىر اكىمدى ٴالى كۇنگە دەيىن ەستىمەپپىن)! ٴسوز سوڭىندا ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان ٴۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن: «اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٴوزىنىڭ تاريحي تامىرىن تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى». دەمەك، ۇلتتىق كودىمىزدى ايقىندايتىن كەز كەلدى جانە ول ۋاقىت كەلگەلى دە جيىرما جەتى جىلدىڭ ٴجۇزى بولدى!. ٴوز ويىمدى قالامىزدىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىمەن باستاعان ەدىم، ەندى، سولاردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي تاعى ٴبىر تانىمال تۇلعامىز، ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ەل بولامىن دەسەڭ - بەسىگىڭدى تۇزە!» دەگەن قاناتتى سوزىمەن تۇيىندەپ، وزگەرەيىك، وزگەرتەيىك، رۋحاني جاڭعىرايىق اعايىن دەمەكپىن! ويتكەنى رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىزدىڭ ٴوزى دە - قۇلدىق سانامىزدى وتارسىزداندىرۋدىڭ باسى!

ەرلان شاياحمەت ۇلى

سەمەي قالاسى

2018 جىل

Айдын Ырысбекұлы
56460

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان