BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاق مەملەكەتى جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى

تارتىستى دا، تاعدىرلى عۇمىر كەشۋ باقىتى بۇيىرعان الاشتىڭ ايماڭداي تۇلعالارى قاي زاماندا، قاي قوعامدا بولسىن، قازاق اۋلەتىنىڭ ەلى مەن جەرى، ٴتىلى مەن ٴدىنى حاقىندا كۇدىك تۋدىراتىن كۇماندى وي-پىكىرلەردىڭ بارلىعىنا دەرلىك تەگەۋرىندى قارسىلىق ٴبىلدىرىپ وتىرعان. قانشاما عاسىر بويىنا ەۋروپالىق، رەسەيلىك اۆتورلار سىڭىرگەن ستەرەوتيپ ىقپالىنان ەندى شىعىپ كەلە جاتقانىمىزدا، قولامتاعا اينالا باستاعان وتقا ماي قۇيعان سەكىلدى ەلىمىزگە قاتىستى قاڭقۋ سوزدەر دە ارەدىك بولسا دا، ايتىلىپ قالىپ ٴجۇر. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ويلاي الاتىن جانە ۇلتقا تونگەن ٴقاۋىپتى جۇرتتان بۇرىن سەزىنەتىن، ويلارى ۇشقىر، جانارتاۋداي جارق ەتىپ ويانعان جالقىن ساۋلە ىسپەتتى زيالىلارىمىزدان بويعا قۋات، ويعا كوز بىتىرەتىن دانالىق كۇتەتىنىمىز دە انىق.

تاياۋدا، قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ٴتوراعاسى ازات پەرۋاشەۆ باستاعان ٴبىر توپ «اقجولدىقتار» ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن ٴۇش بىردەي ايتۋلى ٴىس-شاراعا قاتىستى. وقۋ ورنىندا قالىپتاسقان ٴداستۇر بويىنشا، لەۆ نيكولايەۆيچ گۋميلەۆ اتريۋمىنا گۇل قويۋ ٴراسىمىن وتكىزىپ، قازاقستان ٴبىلىم تاريحى مۋزەيىنە ەكسكۋرسيا جاسادىق.

«قازاق مەملەكەتى جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى: تاريحى مەن قازىرگى كەزەڭ» اتتى ٴحى ەۋرازيالىق عىلىمي فورۋمعا تانىمال عالىمدار، ساياسي قايراتكەرلەر، قوعامدىق ۇيىمدار، ٴبىلىم بەرۋ، عىلىمي-زەرتتەۋ، مادەني ورتالىقتار مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى جينالعان ەكەن. فورۋم جۇمىسىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ ٴوزى جۇرگىزىپ وتىردى. جيىن بارىسىندا، قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ٴتوراعاسى ازات پەرۋاشەۆتىڭ «كازاحسكايا گوسۋدارستۆەننوست ناچالاس ۆ xv ۆەكە»، «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى عالىم باينازاروۆتىڭ «ەۆرازييسكيي ەكونوميچەسكيي سويۋز: وت يدەي ك پراكتيكە»، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ف.ع.د.، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ماڭگى ەل» ۇستانىمى جانە ٴبىرتۇتاس الاش يدەياسى»، ش.ٴۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانكەلدى ٴابجانوۆتىڭ «ن.ا.نازاربايەۆ ي ۆوزروجدەنيە كازاحسكوي گوسۋدارستۆەننوستي»، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «تۇرىكتانۋ، التايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ «بايىرعى تۇرىكتەردىڭ مەملەكەتتىلىگى جانە ەل باسقارۋ جۇيەسى»، «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان حان اقق ۇلىنىڭ «نەكوتورىە اسپەكتى ي پوسلەدستۆيا پريسوەدينەنيا كازاحستانا ك روسسييسكوي يمپەريي ۆ ترۋداح ينتەلليگەنسيي «الاش»، ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دۇيسەنالى ٴابدىلاشىم ۇلى¬نىڭ «حانقوجا ۋاڭنىڭ قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى قىتاي ارحيۆتەرىنەن تابىلعان ٴبىر پارشا حات»، س.س.سۋرازاكوۆ اتىنداعى التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي ەكەەۆتىڭ «يستوريچەسكيە فاكتى ي يح ينتەرپرەتاسيي» تاقىرىبىنداعى باياندامالارى تىڭدالدى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ باياندامالارىندا جاھاندا بولىپ جاتقان قاۋىپ-قاتەرلەر ەسكەرىلە كەلە، ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ عاسىرلىق بىرەگەيلىگى، قاتىناستارى مەن بىرىگۋ يدەيالارى تەرەڭىنەن پايىمدالدى. كوبىندە وقىلىم بارىسىنداعى زەرتتەۋدىڭ عىلىمي وبەكتيۆتىلىك ادىسىنە جانە عالىمداردىڭ ەتيكاسىنا باسا نازار اۋدارىلعانى انىق بايقالدى. قازاقستان مەن ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ مەملەكەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ەرتە كەزەڭدەگى تاريحىن جاڭعىرتۋ جانە قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىك تاريحىنا اسەرىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ولاردىڭ مادەني-وركەنيەتتىك باعىتتاعى ورنىن ايقىنداۋ، سونداي-اق قازىرگى ەتنوساياسي، گەوپوليتيكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني احۋالدى جان-جاقتى ٴتۇيسىنىپ، سارالاۋ ماقساتىنداعى ساراپتامالىق ەڭبەكتەر ۇسىنىلدى.
ايتسە دە، xx عاسىردىڭ ٴى جارتىسىندا-اق قازاق جۇرتىن قاراڭعىلىق قاپاسىنان الىپ شىعۋعا ۇمتىلعان الاش وردا ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ ٴتوراعاسى ٴاليحان بوكەيحاننىڭ: «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەنىندەي، بۇگىنگى جينالعان ٴىرى ساياساتكەرلەر، عالىمدارمەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە جاتجۇرتتىق جيرينوۆسكيي سياقتى الدەكىمنىڭ ەلىمىزدىڭ اتىنا قاراتا ايتقان كىسىمسىنگەن ساندىراعىنا تەوريالىق تۇرعىدان بولسا دا، جاپپاي قارسىلىق بىلدىرە الدى. ماسەلەن، ازات پەرۋاشەۆ: «ارينە، جيرينوۆسكيي-روسسيا ەمەس. ٴوزىنىڭ اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيتىن ونداي ادامنىڭ، جەتى اتاسىنا دەيىن جاتقا ايتاتىن قازاققا قاتىستى ٴسوز ايتۋعا، ٴتىپتى، حاقىسى دا جوق!». وسى تۇستا، «تىم كىسىمسىنگەن ادام پاراساتتى بولۋدان قالادى. ەگەر دە پىكىر ايتۋ مەن شەشىم قابىلداۋدى تاسىر، توپاس ادامعا تاپسىرسا، وندا وراسان زور قاتەلىكتەردەن قۇتىلا المايسىڭ» دەگەن عۇن كوسەمى اتيللانىڭ ٴسوزى ويىمىزعا ورالادى.
سونداي-اق، وسى جيىننىڭ اياسىندا «ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ پايعامبار جاسى 63-كە كەلۋىنە وراي، «قازاق مەملەكەتتىلىگى جانە الاش» اتتى عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنسيا ٴوتتى. وندا پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ ٴومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى باياندامالار، عالىمنىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى، الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى، ۇلت زيالىلارىن اقتاۋدا اتقارعان ۇلكەن ەڭبەگى كەڭىنەن تالقىلاندى.
فورۋم بارىسىندا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قىتايتانۋشى-عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، بەلگىلى اقىن، اۋدارماشى دۇكەن ٴماسىمحان ۇلىنىڭ 50 جاسقا تولۋ مەرەيتويىنا وراي، «قازاقستانداعى قىتايتانۋ عىلىمى: تاريحى، بۇگىنى مەن بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا بولىپ ٴوتتى.
ٴىس-شارا سوڭىندا «تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورگەن پروفەسسور د.ٴماسىمحان ۇلىنىڭ «قىتاي تۋرالى قىرىق ٴسوز» اتتى زەرتتەۋ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ٴراسىمى ٴوتتى. كونفەرەنسياعا قر پارلامەنت ٴماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، رەسەي، قىتاي ەلدەرىنىڭ بەلگىلى عالىمدارى مەن ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنسيا جۇمىسىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى مۇحتار قۇل-مۇحامەد ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ، پارلامەنت ٴماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ قر پارلامەنت ٴماجىلىسى جانىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەت ٴتوراعاسى ماۋلەن اشىمبايەۆتىڭ، استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن استانا قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەربول تىلەشوۆ جەتكىزدى.

 

ايدىن ىرىسبەك ۇلى «اق جول» قدپ ٴتوراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى، الاشتانۋشى
(قازاق ٴۇنى №40 (649)، 14 قازان، 2014) 

Айдын Ырысбекұлы
57001

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان