BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟

الاش تۋى استىندا،

كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.

ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى،

قورلىعىنا بەرمەيمىز!

سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ

ٴيا، وسى قازاق شىنىمەندە قالاي ورىستاندىرىلدى؟ ويتكەنى يمپەريالىق پيعىلداعى رەسەيدىڭ: «وداق بولايىق. ٴبىز سەندەردى سىرتقى جاۋدان قورعايمىز!» دەگەنىنە الدانىپ، سەنىپ قالعان اڭقاۋ قازاق، سول اڭعالدىعىنىڭ كەسىرىنەن ادام ايتسا نانعىسىز قاسىرەتكە دۋشار بولدى ەمەس پە؟

ٴاي ٴبىراق ٴبىر ەلدىڭ تاريحىن ەكىنشى ٴبىر ەل قايدان ٴبىلسىن؟ دەگەنمەندە تاريحتا تاڭبالانعان دەرەكتى ەشكىم دە تۇبىرىمەن جويا المايدى ەكەن.

1726 جىلى كىشى ٴجۇزدىڭ حانى ٴابىلقايىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا ٴوتۋ تۋرالى ٴبىرىنشى ٴوتىنىشىن بىلدىرەدى. 1730 جىلى قىركۇيەكتە ۋفا ارقىلى ەكىنشى رەت ەلشى جىبەرەدى.

1731 جىلى 3 قازاندا رەسەيدەن تەۆكەلەۆ دەگەننىڭ ەلشىلىگى كەلگەنى، ونى ىرعىز وزەنىنىڭ بويىندا ٴابىلقايىردىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرالىنىڭ قارسى العانى تۋرالى حابار ورتا ٴجۇز حانى سامەكەگە دە جەتەدى. تەۆكەلەۆ اتىنان كەلگەن ەستەك تايماس باتىرعا حان: «بۇل ٴابىلقايىردىڭ جەكە باسىنىڭ شارۋاسى ەمەس. ول حالىقتىڭ جيىنىندا تالقىلانۋى كەرەك. كەلىسسوزدەردى كەيىنگە قالدىرا تۇرايىق» دەگەن ۇسىنىسىن ايتادى. بۇل جايلى سول كەزدە سامەكە حاننىڭ كەڭەسشى بولعان اتاقتى بۇقار جىراۋ:


«ەجەلگى دوس جاۋ بولماس،
شىرنەۋىشتە حاتى بار.
ەجەلگى دۇسپان ەل بولماس،
كوڭىلىندە كىر-داتى بار.
ەجەلگى دوس جاۋ بولماس،
ايتىسقان ونىڭ سەرتى بار.
ەجەلگى دۇسپان ەل بولماس،
كوڭىلىندە تۇتقىر كىرى بار»-

-دەپ جىر تولعاعان.

ٴبىراق قازاقتىڭ باسقا ەكى ٴجۇزىنىڭ كەلىسىمىن الۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان توڭمويىن يمپەراتريسا اننا يواننوۆنا 1731 جىلى 19 اقپاندا كىشى ٴجۇزدىڭ قازاقتارىن رەسەيدىڭ قول استىنا الۋ تۋرالى گراموتاعا قول قويادى. ال ٴابىلقايىر حاننىڭ ٴوزى 1731 جىلى 9 قازاندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراماعىنا كىرگەندىگى جونىندە رەسمي تۇردە انت بەردى. وكىنىشتىسى سول – ٴابىلقايىر حاننىڭ قازاقتاردى رەسەي بوداندىعىنا قابىلداۋ تۋرالى ٴوتىنىشىن ماقۇلداعان 9 قازان كۇنى 2014 قر پارلامەنتىنىڭ سەناتى دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەەو) تۋرالى شارتتى ٴبىر اۋىزدان، ٴبىر سۇراق قويماي-اق راتيفيكاسيالاعان ەدى. ٴسويتىپ ورىستار قازاقتى تاعى دا الداپ ٴتۇسىرىپ، رەسەيدىڭ قول استىنا ەكىنشى مارتە قايتا كىرگىزىپ الدى.

بيىل - 2019 جىل. 28 جىل – تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. الايدا قازاقستان ساياسي تۇرعىدان تاۋەلسىز ەل بولا العان جوق. ٴوزىنىڭ دەربەس ساياسي جۇيەسى بىلاي تۇرسىن، ەكونوميكاسىن تاۋەلسىز ەتە المادى. ٴالى كۇنگە دەيىن رەسەيگە تاۋەلدىمىز. تاۋەلدىلىكتىڭ ساقتالۋى، وتارلىق سانادان شىعا الماعانىمىز – جالپى ۇلتتى ۇلت ەتەتىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جوقتىعى وسى جاعدايعا جەتكىزدى.

1731 جىلدىڭ اياعىندا ٴابىلقايىر حان ورتا ٴجۇز حانى سەمەكەگە دە ەلشى جىبەرىپ، ەگەر ول رەسەي بوداندىعىن (پوددانستۆو) قابىلداسا، ورىس اسكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن وڭىردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىندىگى جونىندە ۋادە دە ەتەدى. سەمەكە ٴابىلحايىردىڭ ۇسىنىسىن قابىلدايدى. 1732 جىلى ورتا ٴجۇزدىڭ كەيبىر بولىكتەرى رەسەي قۇرامىنا فورمالدى تۇردە كىرەدى.

1733-1734 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ كەيبىر بيلەرى مەن بەدەلدى سۇلتاندارى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋعا دەگەن ىقىلاسىن ٴبىلدىردى، يمپەراتريسا اننا يواننوۆنانىڭ 1734 جىلعى 10 ماۋسىمداعى جارلىعى ۇكىمەتتىڭ ۇلى ٴجۇزدى رەسەي قۇرامىنا قابىلداۋ تۋرالى كەلىسىمىن كۋالاندىردى.

1819 جىلى 18 قاڭتاردا ابىلاي سۇلتان دا رەسەي تاجىنە ەرىكتى تۇردە انت بەردى.

1824 جىلى مامىردا يمپەراتور الەكساندر ٴى ۇلى ٴجۇزدىڭ حالقىنان تاعى 14 سۇلتاندى بوداندىققا قابىلداۋ تۋرالى گراموتا قابىلدادى. قازاقستاندى رەسەيگە قوسۋ ٴىسى xviii عاسىردىڭ 30 جىلدارىنىڭ باستالىپ، تەك قانا xix عاسىردىڭ ورتاسىندا اياقتالدى (الايدا ورىستار ونىڭ سوڭىن وتارشىلدىق ساياساتقا (كولونيالنايا پوليتيكا) اينالدىرىپ جىبەردى).

دەسەك تە مىنا ٴبىر قىزىقتى تابليسالىق كەستەگە نازار اۋدارايىقشى:

تۇرىك قاعاناتى (552 — 603) - 51 جىل.
كەڭەس وداعى (1922 —1991) - 69 جىل.
رەسەي يمپەرياسى (1721 — 1917) - 196 جىل.
التىن وردا (1242 — 1502) - 260 جىل.
چيڭ يمپەرياسى (1644 — 1911) - 267 جىل.
قازاق حاندىعى (1465 — 1847) - 382 جىل.

بايقاساڭىز قازاق حاندىعىنىڭ ۇستەمدىك ەتكەن جىل سانى تاريحتاعى نە ٴبىر الپاۋىت، دۇرىلدەگەن يمپەريالاردان دا كوپ ەكەن. ماسەلەن، رەسەي پاتشالىعى مەن كەڭەس وداعىنىڭ جىلدارىن قوسقاندا دا (265 جىل) قازاق حاندىعىنىڭ جىل سانىنا جەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە ورىستاردىڭ ٴوزى دە التىن ورداعا 260 جىل بودان بولعان ەدى. قازاق حاندىعى (ورىستاردان 256 جىل بۇرىن) 1465 جىلى قۇرىلسا، رەسەي يمپەرياسى 1721 جىلى عانا قۇرىلدى.

وندا ورىستار وسىنشاما ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ٴبىزدى قالاي باعىندىرىپ الدى؟ ٴبىز نە ٴۇشىن ورىسقا جۇتىلىپ، ورىسشا سويلەپ كەتتىك؟ نە ٴۇشىن ورىس ٴتىلى مىقتى، ورىس حالقى بىزدەن كۇشتى بولىپ شىعا كەلدى؟ قاي جەردەن قاتە جىبەردىك؟ نەدەن سورلادىق؟

قالىڭ قازاق بالاسى 1847 جىلى كەنەسارى حان وپات بولعاننان كەيىن عانا، ورىسقا باعىنىپ، ورىس وتارشىلدىعىنا تۇستىك (ودان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك الىپپىز. بار-جوعى 144 جىل). مىنە، سودان باستاپ رەسەي پاتشالىعى ٴوزىنىڭ وتارشىلدىق بەت-بەينەسىن اشىقتان-اشىق كورسەتۋگە كىرىستى.

پوليسيالىق تارتىپپەن جۇرگىزىلگەن ورىستاندىرۋدىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن قازاق ەلى وزدەرىنىڭ ٴورىس-قونىستارىنان ىسىرىلىپ، ورىستاردىڭ تالاۋىنا ۇشىراپ، جان-جاقتى قىسىم كورە باستادى. ايتكەنمەن ولاردى قوسىپ الۋ ٴىسى تىم ۇزاققا سوزىلدى.

قىسقا مەرزىم ارالىعىندا ورىستار جانتالاسا قيمىلداپ، كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ قابىرعاسىن قاقىراتا سوكتى. ۇلى دالامىزدىڭ ٴتورت قۇبىلاسىن اينالا قورشاي فارپوستار مەن بەكىنىستەر، قامالدار سالىپ، تۇپكىلىكتى ورنىقتى دا، قازاق جەرىن اسكەري قورشاۋدا ۇستادى.

ۇلى دالاداعى قالت ەتكەن قيمىل-قوزعالىستاردى بارلاپ-باقىلاپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولعان سوڭ، يمپەريانىڭ ىقپالىمەن بۇلاردىڭ (فارپوست، بەكىنىس، قامال) تىرشىلىگى دە جەدەل قارقىنمەن جاندانا ٴتۇستى.

ال ولاردىڭ كۇزەتى - «ورىس كازاچەستۆوسىنا» تاپسىرىلدى. بۇل قازاق جەرىن وتارلاۋدىڭ (كولونيزاسيا) ٴبىرىنشى ٴتاسىلى بولاتىن.

ياعني اق پاتشا كۇللى رەسەي بويىنشا قۇرىلعان 11 كازاك اتتى اسكەر شەبىنىڭ (لينيا) 4-ەۋىن قازاقتىڭ جەرىنە قاراي ماقساتتى تۇردە اتتاندىردى. قازاق ساحاراسىنداعى حالىقتى قىرىپ-جويۋعا جىبەرىلگەن ٴدال وسى قانىپەزەرلەرگە «دالادا مالىن باعىپ، كۇنىن كورىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ جەرىن كۇشپەن يەلەنىپ الىڭدار!» دەگەن قاتاڭ بۇيرىق تا بەرىلدى. بۇلار ورىستىڭ شوۆينيستىك-اگرەسسيالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ٴۇشىن قازاق جەرىنە دۇركىن-دۇركىن شاپقىنشىلىقتار جاساپ وتىردى. دالامىزدى قان ساسىتىپ، حالقىمىزدى اياۋسىز قىرعان وسى ٴبىر «اق كازاكتار» - كەشەگى وتارشىل وزبىر پاتشانىڭ قولىنداعى «قاندى قىلىشى»، «سىلتەيتىن سويىلى» ەدى. بۇل جونىندە ورىستىڭ دۋكناسوۆ دەگەن ٴبىر اۆتورى: «ٴبىرىنشى بولىپ ورىستاردىڭ ورتا ازيانى وتارلاۋداعى ٴبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە سەنىمدى تىرەك بولاتىن نەگىزگى كۇشى – كازاكتار ەكەنىن كورسەتتى. كازاكتاردى باسقىنشى كۇش رەتىندە پايدالانا وتىرىپ، ولارعا باسىپ العان جەرلەرىن بەرۋ، ارتتارىنا الاندامايتىنداي جاعداي جاساۋ ارقىلى ٴبىز كوپ جەڭىسكە جەتە الامىز. باسىپ العان جەرلەرىن ٴوز مەنشىگىنە يەلەنگەن كازاكتار، سول جەردى كەڭەيتۋ ٴۇشىن-اق وزدەرى جاڭا جەرلەردى جاۋلاي بەرەدى. سونىڭ ارقاسىندا رەسەي ول جەرلەردە دە ٴوز زاڭى، ۇكىمىن جۇرگىزىپ، بۇراتانالاردى بوسقىن ەتىپ، ٴتىپتى ولاردى ورىسقا ٴسىڭىرىپ جىبەرىپ وتىرا الامىز» دەيدى.

ٴبىراق كازاك ۇلت ەمەس، ول - حالىق. بۇل حالىقتىڭ پايدا بولۋى جايلى كازاك جازۋشىسى ۋسوۆ: «ٴسىبىر كازاك اسكەرلەرى جايىق جانە دون كازاكتارى سياقتى ٴوز بەتىنشە ٴونىپ شىققان جەمىس بولعان جوق. ونى قولدان جاساپ شىعارعان ۇكىمەت ەدى. حالىقتىڭ ەركىنەن تىس، ٴتۇرلى اكىمشىلىك رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى جەر اۋىپ كەلگەن نەمەسە قىلمىسكەر ايەلدەرگە ۇيلەندىرە وتىرىپ، كازاكتاردىڭ قاتارىن جاساندى تۇردە كوبەيتە الدى. سونداي-اق ولارعا قوعامدىق جانە ٴوزىن-وزى باسقارۋ مەكەمەلەرىن اشىپ بەردى... وسىنىڭ ٴبارى اينالىپ كەلگەندە، قازاق دالاسىن وتارلاۋ ٴۇشىن جاسالعان شارالار ەدى» - دەپ، اشىق ايتادى.

1936 جىلى 5 اقپاندا نيكولاي ستەپنوۆ بولىپ ٴوز تەگەن وزگەرتكەن شوقىندى ٴالىبي جانگەلدين قازاقتىڭ ورىسشا اتاۋى – كازاك دەگەندى ٴباسى-بۇتىن ورىستىڭ كوزاگىنا (ورىس. — كوزáك; ۋكراين. — كوزáك; پولياك. — kozak; ليت. — kazokų) ايىرباستاپ بەرە سالدى. مىنە، سودان بەرى ٴبىزدىڭ ۇلتتىڭ ورىسشا تانىستىرىلىمى – كازاح، ال ەل اتاۋى – كازاحستان!

وسى ٴبىز: «ازات ەلمىز» دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتساق تا، مىنالاردىڭ قىلىعىن كورگەندە، - بۇل ٴوزى قاعاز جۇزىندەگى ٴبىر نارسە ەمەس پە ەكەن» دەپ تە قالاسىڭ؟!

قازاقستاندا قازىرگى كەزدە دە وسى كازاك ۇيىمدارىنىڭ جاڭعىرۋ پروسەسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. ولار شارتتى تۇردە ٴۇش كەزەڭگە بولىنەدى.

ٴبىرىنشى كەزەڭدە - قازاقستاندا كازاكتاردىڭ تۇڭعىش ۇيىمى سولتۇستىك قازاقستاندا 1989 جىلى ٴسىبىر كازاك اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن «گوركايا لينيا» دەگەن كازاكتار وداعى قۇرىلدى. 1990 جىلى 30 ناۋرىز كۇنى «ورال قالاسى كازاكتارىنىڭ تاريحي-مادەني ۇيىمى» رەتىندە تىركەلدى (ويتكەنى اتاۋعا «اسكەر» دەگەن ٴسوزدى قوسۋعا رۇقسات ەتىلمەدى). سونداي-اق شىعىس قازاقستاندا «كازاك ورتاسى» دەگەن ۇيىم تىركەلىپ، 1992 جىلى وسى ۇيىم بازاسىندا شىعىس قازاقستان كازاكتارىنىڭ وداعى قۇرىلدى. 90-جىلدارى شوۆينيستىك باعىتتاعى ٴتۇرلى كازاك ۇيىمدارى ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا بىزگە قوقاڭ-لوقى جاساپ، باس كوتەرىپ، سەپاراتيزم ٴدانىن سەپپەك تە بولدى. ماسەلەن، 1991 جىلعى ورال وقيعاسى.

1991 جىلى 14 قىركۇيەكتە ورال قالاسىنىڭ تەمىرجول ۆوكزالىنا بۇكىل رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن – ورىنبوردان، دوننان، كۋباننان، ماسكەۋدەن، لەنينگرادتان، يركۋتسكىدەن، امۋرداعى كومسومولسكىدەن، سامارادان جانە ت.ب. كازاك دەلەگاسيالارى اعىلىپ كەلىپ جاتتى.

«ورال قالاسى بۇرىن-سوڭدى وسىنشاما كازاكتى كورمەگەن ەدى. ولاردىڭ كيىمدەرى دە ٴارتۇستى بولاتىن: ٴبىرى مۋندير كيگەن، ونىسى تاۋلىقتاردىڭ ۇلتتىق كيىمىنە ۇقساپ تۇردى; ٴبىرى سوۆەت وفيسەرلەرىنىڭ قايتا تىگىلگەن ۋنيفورماسىن كيگەنى انىق كورىنىپ تۇردى; ۇلكەنى دە كىشىسى دە وقا، جولاقتار، جۇلدىز، ٴتىپتى سيفر تاعىلعان پوگوندارى بار فورما كيىپ ٴجۇردى. «باس قوناق – رەسەي اتاماندار وداعىنىڭ ٴتوراعاسى الەكساندر مارتىنوۆ پوگون تاقپاي، جاي كيىنىپ العان، ٴبىراق سوندا دا قارا كوك ٴمۋنديرىنىڭ ۇستىنەن پورتۋپەيا ٴىلىپ العان» - دەپ، اڭگىمەلەدى ازاتتىق راديوسىنا سول كازاكتاردىڭ ٴبىرى.

رەسەيدەگى ون ٴبىر كازاك اسكەرىنىڭ اتىنان كەلگەن جۇزدەگەن وكىل ورالعا، 15 قىركۇيەكتە بولاتىن شاراعا كەلىپ جاتتى. ولار ورال كازاكتارىنىڭ رەسەي تاجىنە قىزمەت ەتكەندەرىنە 400 جىل تولۋىن تويلاپ، سالتاناتتى تۇردە اتاپ ٴوتۋ ٴۇشىن، الدىمەن حريستوس قۇتقارۋشى شىركەۋىنىڭ ماڭىنا، سودان كەيىن جيىن وتكىزۋگە «زەنيت» مادەنيەت ۇيىنە جينالادى. ال شىندىعىنا ولار مەرەكەلىك شارا دەگەن جەلەۋمەن «ورال كازاك اسكەري وداعىنىڭ قۇرىلتايىن» (سەزىن) باستايدى. سەبەبى، كازاك اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلەنى شەشۋدى وسى قۇرىلتايدا تۇپكىلىكتى رەسميلەندىرىپ، بەكىتىپ الماقشى بولعان.

ٴبىراق بىزگە ابىروي بولعاندا، سول قىركۇيەك كۇندەرى «ازات» قوزعالىسىنىڭ وبلىستارداعى بارلىق بولىمشەلەرى ەلدىڭ دە، جەردىڭ دە يەسى بارىن تانىتىپ، ارانداتۋشىلاردىڭ ىستەرىنە باتىل تويتارىس بەرە ٴبىلدى. ەلباسىمىزدىڭ ٴوزى: «تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك بولسا، ونى قۇلاتپاي ساقتاپ قالۋعا سونشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك» دەيدى.

ەكىنشى كەزەڭ - 1995-2005 جىلدار قازاقستاندا كازاك ۇيىمدارىنىڭ قالىپتاسۋى. بۇل مەزگىلدە كازاك قۇرىلىمدارى ٴارتۇرلى مارتەبەدەگى قوعامدىق بىرلەستىكتەر ٴتۇرىن جامىلىپ رەسمي مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ٴوتتى، قازاقستانداعى جانە رەسەي مەن الىس شەت ەلدەردەگى كازاك ۇيىمدارىمەن بايلانىس ورناتا باستادى.

ٴۇشىنشى كەزەڭ - 2008-2009 جىلدارى «دالالىق ولكە كازاكتارىنىڭ وداعى» جانە «جەتىسۋ كازاكتارىنىڭ وداعى» دەگەن ايماقتىق قوعامدىق بىرلەستىكتەرى تاعى پايدا بولدى.

كازاك بىرلەستىكتەرىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كازاك ۇيىمدارىن رەسمي مويىنداعانىن بىلدىرەدى. وعان دالەل: 2016 جىلعى سەمەي وقيعاسى.

2016 جىلى سەمەيدە تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى، الاش كوشباسشىسى ٴاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى جانە جەلتوقساننىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا كازاكتاردىڭ قارۋلى جيىنى بولىپ ٴوتتى.

ٴسىبىر حالىقتارىن قانعا بوكتىرىپ، قازاقتى اياۋسىز قىرعان، زيراتتاردى قازدىرىپ، ٴارۋاقتى قورلاعان جاۋىز «ەرماكتىڭ كۇندەرىن - وزدەرىنىڭ ٴداستۇرلى مەرەكەسى» دەپ اتاپ، سەمەي جەرىنە وسكەمەن مەن شەمونايحانىڭ (شيمويىن) جانە ت.ب. كازاكتارى قۇددى ٴبىر سوعىسقا بارا جاتقانداي اسكەري فورمالارىن كيىپ الىپ، قىلىشتارىن سۇيرەتىپ كەلىپ، توي تويلادى.

«ٴبىزدىڭ ەلدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ۇلتتىق گۆارديانىڭ عانا قارۋمەن جۇرۋىنە بولادى. ال باسقالارعا تىيىم سالىنعان. سوعىس كيىمىن كيىپ، قارۋمەن جۇرگەن كەز كەلگەن ادام جازالانۋ كەرەك» دەپ، ولارعا اركەز زيالىلار تاراپىنان ەسكەرتۋ ايتىلعان سايىن كازاك بىتكەن ۇلارداي شۋلاپ: «بۇل اسكەري كيىم - ٴبىزدىڭ ۇلتتىق كيىمىمىز. ال قارۋ - ول سيمۆوليكالىق بەلگى» دەپ شىعا كەلەدى. «اسكەري كيىم دەگەن - سوعىستىڭ كيىمى، ول قالاي ۇلتتىق كيىم بولادى؟ ال قارۋ - سوعىس قۇرالى ەمەس پە؟» - دەسەڭ دە، تىڭداماي ەزەۋرەپ، بوي بەرمەيدى. ارينە، ولار قان تىلەمەيتىن شىعار، ٴبىراق سوعىس كيىمى (فورماسى) مەن سوعىس قارۋىنا قۇمار. قازاق ايتادى: «قۇمارىڭ نەدەن بولسا، اجالىڭ سودان» دەپ...

سول كۇنى ٴبارى تاعى دا سوعىسقا باراتىنداي ساپ تۇزەپ ٴوز «وتەچەستۆولارىنا» ادال بولۋعا انت بەرىستى. قازاقستانعا ەمەس، ەلباسىعا ەمەس، وزدەرىنىڭ، كازاكتاردىڭ «وتەچەستۆوسىنا» انت بەرگەننەن كەيىن، جۇزدەن استام جاستارىنىڭ باسىن تاقىرلاپ، ولارعا سۋىق قارۋمەن ۇرىستىڭ ايلا-تاسىلدەرىن ۇيرەتتى. ال بىزدەر: «ەندى، مۇنى قالاي اتايمىز؟ ۇلتتى باسىنۋ دەيمىز بە، الدە ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تۋعىزدى دەيمىز بە؟» - دەپ، ابدەن دال بولدىق. سوندا جەرگىلىكتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ەكسپو جىلى 60-قا تولعان سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ەرماك ساليموۆ قايدا قاراپ وتىرعان؟ ٴيا، ەرماك ساليموۆ! ٴبىراق ونىڭ ەسىمى دە ٴوزى اتتاس سول وتارلاۋشى ەرماكتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەمەس پە ەدى؟ ەرمەك ەمەس، رەسمي تۇردە ٴوزىن ەرماك دەپ جازاتىنى دا سونىڭ ايعاعى ٴتارىزدى. ايتەۋىر، سەمەيگە جاڭا اكىم بولىپ كەلە سالىپ، قانىشەر ەرماكتى ۇلىقتايمىن دەپ، ونىڭ باسى ارىلماس داۋعا قالعان ەدى.

2015 جىلى 18 قاراشادا (№176) شىققان «ۆرەميا» گازەتىنىڭ ىشىندە سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ەرماك ساليموۆتىڭ «ناۆەرنوە، ەست سمىسل ۆ توم، چتو ەرماكا پريسلالي ۆ گورود نا برەگە يرتىشا» دەگەن سۇحباتى جاريالانىپتى (برەگ»ٴ-ى ەجەلگى سلاۆياننىڭ «بەرەگ»ٴ-ى ياكي جالعاسى). جۋرناليست م. گۋزەەۆا: «وسى ٴسىز ٴوز اتىڭىزدان ٴبىر ىڭعايسىزدىق سەزىنبەيسىز بە؟» دەپ سۇراق قويادى. وعان ەرماك ساليموۆ بىلاي دەيدى: «بەلگىلى ٴبىر ادامدار اتىڭدى تۇزەتىپ بەرەيىك: ەرماك ەمەس، ەرمەك قىلىپ دەگەن. مەن: «كەتىڭدەرشى ٴارى!» - دەپ ايتپاي تۇرا المادىم. مەن ولارعا بىلاي دەدىم: اكەم ٴتورت كلاسس قانا بىتىرگەن، ٴبىراق ۇلتارالىق ماسەلەنى سەندەردەن، پروفەسسوردان ارتىق ٴبىلدى. مەن كۇرشىم اۋدانىنىڭ چەردوياك پوسەلكاسىندا تۋدىم. كورشىلەرىمىز ٴبارى ورىس بولاتىن. انيا دەگەن بابۋشكا مەنىڭ اتىمدى ەرماك قويىپتى. ول اكەمە: «وسىنداي باتىر بولعان، حالقىن جاقسى كورگەن! سەنىڭ بالاڭ دا حالقىن ويلاعان ادام بولادى!» دەپ ٴتۇسىندىرىپتى.

ەرتىستىڭ سۋىنا قاراپ شابىتتاناتىنىن ايتا كەلىپ: «كاك پەسنە: نا ديكوم برەگە يرتىشا سيدەل ەرماك، وبياتىي دۋموي...» دەيتىن ەرماكتانۋشى ەرماك (بيداحمەتوۆيچ) قانىشەر ەرماكتى (تيموفەەۆيچ) اڭسايدى، مۇڭدايدى، ساعىنادى ەكەن: «مەن ىرىمعا سەنبەۋشى ەدىم. ٴبىراق ايداي انىق كەلدى ەمەس پە؟ مۇنىڭ ٴمانىسى ەرماكتى ەرتىس بويىنداعى قالاعا جىبەردى، مىنە، مەن دە وسى جەردە جۇمىس ىستەۋدى باستادىم. ەڭ باستىسى، بۇدان سەمەي جامان بولماسا جارادى» - دەپ، اعىنان جارىلعاننان سوڭ، انا كازاك-ورىستار جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ رەسمي قولداۋىنا يە بولا كەتتى دە سەمەيدە ەرماك كۇندەرىن دۇرىلدەتىپ تۇرىپ، وتكىزدى.

سوندا سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ەرماك ساليموۆتىڭ بۇل ارەكەتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ بىلمەگەن بە؟ جوق الدە، ەرماك تا، دانيال دا كازاك-ورىستاردىڭ جەتەگىندە كەتكەن بە؟..

«ٴبىز رەسەيشىل ەمەسپىز، تەك ٴداستۇرىمىزدى ەسكە الىپ ٴجۇرمىز» دەگەندەردىڭ كرەملدىڭ سسەناريى بويىنشا ەل بيلىگى مەن قوعامىنا كۇش كورسەتۋ ماقساتىندا جاساپ جاتقانىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. تەز ارادا جاڭا ساياسي جانە اقپاراتتىق تۇجىرىمداما جاساپ، بەكىتىپ، ونى كەلەسى جىلدان ىسكە اسىرماساق، بولاشاقتا رەسەي بىلگەنىن جاساپ، ەل ازاماتتارىن ٴوز مەملەكەتىنە ايداپ سالاتىن جاعدايعا جەتتىك.

قازاقستاندا وسىلاي بولعاندا، ال انا رەسەيدە شە؟ رەسەيدە «كازاكتاردىڭ ورتاق بىرىككەن وداعى» دەگەن ۇيىم الدەقاشان قۇرىلعان. ونىڭ باسشىسىن رف پرەزيدەنتى ۆ. ٴپۋتيننىڭ ٴوزى تىكەلەي تاعايىندايدى.

كاۆكاز جانە ورتا ازيا ماسەلەسى بويىنشا مامان، رەسەي ٴجۋرناليسى ماكسيم شەۆچەنكو: «سوڭعى ۋاقىتتا رەسەي بيلىگى – بۇل توپتى، تۋرا ٴحىح عاسىرداعىداي پايدالانۋعا كوشتى. ميتينگ، شەرۋ بولسا، وسى جاسانعان كازاكتارىن شىعارىپ، ولار جۇرتتى دويىر قامشىمەن ساباپ، قۋىپ ٴجۇر. ولاردى جازالاۋشى وتريادقا اينالدىرىپ جاتىر. تۋرا وتارلاۋ زامانىنداعىداي» دەيدى.

بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتى - ٴبىرتۇتاس رەسەيدى ساقتاۋ جانە وزگە مەملەكەتتەردەگى كازاك ۇيىمدارىمەن قاتىناستى نىعايتۋ بولماق. كازاك اسكەرىنىڭ سانىن 200 مىڭعا جەتكىزۋ تۋرالى دا ايتىلۋدا. ياعني «بۇل وتە ٴقاۋىپتى تەندەنسيا» دەگەن ٴسوز. ويتكەنى كازاك اسكەرلەرى قاشاندا رەسەيدىڭ ايتقانىن ورىنداعان. ولار پاتشالىق رەسەيگە، كەيىننەن كسرو-عا، ودان كەيىن رەسەي فەدەراسياسىنا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. رەسەي تەرريتورياسىنىڭ وسىنشالىقتى كەڭدىگى - كازاك اسكەرلەرىنىڭ وزگە حالىقتارعا اياۋسىز جاساعان شاپقىنشىلىقتارىنىڭ ارقاسى. قازاقتىڭ جەرىن وتارلاۋداعى باستى كۇش، جازالاۋشى اسكەري جاساقتارى دا وسىلار بولعان ەدى.

ال ەكىنشى ٴتاسىل – قازاق دالاسىن رەسەيدىڭ «بەيبىت» وتارلاۋى 1750 جىلدارى قولعا الىندى. 1752 جىلى ەسىل وزەنىنىڭ رەسەيگە تاياۋ جەرىندە قازاقتاردى قاس قاقپاي باقىلاپ وتىراتىن پەتروپاۆل قامالىنىڭ بوي كوتەرگەن كەزەڭى – كرەستياندىق وتارلاۋدىڭ باستالۋ كەزەڭى (ورىس كرەستياندارىنىڭ جاپپاي قونىس اۋدارۋى). ول تۇستا قازاق جەرىنە قاراي ۇدەرە كوشىپ، ەلىرە اعىلعان كەلىمسەكتەردەن قازاق دالاسىنىڭ بەلى قايىستى. ٴار جاقتان ٴبىر قاڭعىپ كەلگەن كەزبە توبىر دالامىزدا جىرتىلىپ ايىرىلدى. رەسەيدىڭ ىشكى ولكەلەرىنەن قازاق دالاسىنا كەدەي شارۋالاردى كوپتەپ قونىستاندىرۋ جۇمىسى جەدەلدەتە جۇرگىزىلدى. ورىستىڭ قارا شەكپەندىلەرى «بوس جاتقان جەر» دەپ قازاق جەرىنىڭ قۇيقالى، قۇنارلى وڭىرلەرىنە باسا كوكتەپ، ەنتەلەي ەنىپ، جايلاي باستادى. ونىڭ ۇستىنە 1861 جىلى رەسەيدە «كرەپوستنوە پراۆو» جويىلعاننان كەيىن پاتشا ۇكىمەتى ٴجۇز مىڭداعان ورىس شارۋالارىن تاعى دا وسىلاي قاراي جىبەرىپ، ولارعا اق كازاكتاردىڭ قارۋىمەن قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ اپەرگەن سوڭ، ورىستار بىردەن قازاق جەرىندەگى ٴبىرىنشى سورتتى ۇلتقا اينالىپ شىعا كەلدى. وسىلايشا، دارحان دالامىزدىڭ كەۋدەسىنە قازىق قاعىلدى، حالىقتىڭ كوڭىلىنە ٴقاۋىپ كىردى. ەڭ وكىنىشتىسى، كەڭدىگىنەن باس اينالاتىن، ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن، تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلى دالانىڭ بايىرعى حالقى قازاقتار ەجەلگى قونىستارىنان كۇشپەن كوشىرىلىپ، مالعا جايسىز قۋاڭ دالاعا كەتۋگە ٴماجبۇر بولدى. ۇلتتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇردى.

وتارلاۋ كەزەڭىنىڭ ٴون بويىندا اسكەري ەكسپەديسيالار بىرىنەن سوڭ ٴبىرى جىبەرىلىپ، ولاردىڭ بارلاۋشىلارى قازاقتىڭ جەرىن، تابيعاتىن، بايلىعىن، ٴتىلى مەن ادەت-عۇرپىن، ٴسالت-داستۇرى مەن كۇنكورىسىن ابدەن زەرتتەدى. ٴسويتىپ، جوعارىعا اسكەري تاكتيكالىق تۇجىرىمدار تۇرىندە تاپتىشتەپ، بايانداپ وتىرعان. پاتشا 1891 جىلى 25 ناۋرىزدا «اقمولا، سەمەي، جەتىسۋ، ورال جانە تورعاي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى» جاڭا ەرەجەنى بەكىتتى. اتالمىش قۇجاتتىڭ 119-بابىندا: «كوشپەندىلەر (قازاقتار) ورنالاسقان جەرلەر، سول جەرلەردىڭ بار بايلىعى، سونىڭ ىشىندە ورمان-توعايى دا مەملەكەت مەنشىگى بولىپ سانالادى» دەلىنسە، 120-بابىنىڭ قوسىمشاسىندا: «كوشپەندىلەردىڭ ارتىق جەرلەرى مۇلىك مينيسترلىگىنە ٴوتسىن» دەپ انىق جازىلعان. ياعني مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە وتكەن جەردى كىمگە بەرەدى، ۇكىمەتتىڭ ٴوزى بىلەدى. بۇل قۇجات قابىلدانعاننان كەيىن قازاق حالقى بوستاندىعىنان ٴبىرجولاتا ايىرىلاتىن كۇندەردىڭ تابالدىرىعىنا كەلدى. 1894 جىلى iii الەكساندر پاتشا گەنەرال-گۋبەرناتورعا قۇپيا حات جازىپ: «قازاق جەرىندەگى ەلدى-مەكەندەرگە ورىس اتاۋلارىن بەرىڭدەر نەمەسە ولاردى ورىس تىلىنە اۋدارىڭدار، رەسمي قاعازدارعا ورىس گرامماتيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي جازاتىن بولسىن!» دەگەن ارنايى نۇسقاۋ دا بەرگەن. سودان كوپتەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى ورىستاندىرىلا باستادى. اتاۋلار تابىلماعان كوپتەگەن اۋىلدار نومىرلەنىپ كەتتى. سونىمەن قاتار، پاتشا وتارلانعان جەرلەرگە رومانوۆتار ديناستياسىنا قىزمەت ەتكەن كنيازدار مەن وتارلاۋدى ىسكە اسىرعان اسكەري قولباسشىلاردىڭ ەسىمى بەرىلسىن دەپ تە تاپسىرعان. مىسالى، الماتى بەكىنىسىنىڭ العاشقى اتى ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.ح. گاسفورتتىڭ قىزى ۆەرانىڭ قۇرمەتىنە «ۆەرينا» دەپ اتالىپ، 1867 جىلى «ۆەرنىي» دەپ وزگەرتىلگەن. قازاقتار كەرەكۋ اتاپ كەتكەن قالاشىقتى (كەرەكۋ – ەرتە تۇرىك ٴتىلىنىڭ وعىز ديالەگىندەگى «كەرەكۋلەن» ٴسوزىنىڭ ماعىناسى «شاڭىراق تىك»، «شاتىر قۇر»، «وزىڭە كەرەگە كوتەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. م. قاشقاري «ديۋاني لۇعات-ات-تۇرىك»)، 1861 جىلى گەنەرال-گۋبەرناتور گاسفورد ٴىى الەكساندر پاتشانىڭ بالاسى پاۆەلدىڭ (پاۆەل رومانوۆ) ٴبىر جاسقا تولۋ قۇرمەتىنە وراي «پاۆلادور» (پاۆلۋ داريۋ) دەپ وزگەرتتى. اپوستول پەتر مەن پاۆەلدىڭ قۇرمەتىنە وراي قىزىلجار وڭىرىنە سالىنعان بەكىنىسكە «پەتروپاۆلوۆسك» دەپ ات بەردى. ارتىنشا كوپ ۇزاماي-اق ەل مەن جەر اتاۋلارىمەن قوسا قابات حالىقتىڭ ساناسى دا زورلىقپەن ورىستاندىرىلا باستادى.

ٴۇشىنشى ٴتاسىل: 1737 جىلى 16 قاراشادا ورىس پاتشايىمى اننا يوانوۆنا: «...تۇزەمدىكتەر قولعا تۇسسە، ولاردى ساتۋعا، شوقىندىرىپ، اقىسىز-پۇلسىز تەگىن ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلەدى» - دەپ، جارلىق قابىلداپ قۇل ساۋداسىن جۇرگىزۋدى زاڭداستىردى. بۇل قازاق دالاسىندا قۇل پايدالانۋدىڭ زاڭ جۇزىندەگى العاشقى اكتىسى بولدى. سونداي-اق 1755 جىلى قاتىن پاتشا تاعى دا قوسىمشا جارلىق شىعارىپ:«پومەششيكتەر ساتىپ العان قۇلدارىن تاۋار رەتىندە ايىرباستاۋعا، ولاردى شوقىندىرۋعا ەرىكتى» دەدى. ال 1819 جىلى ٴى الەكساندر پاتشا بۇراتانا حالىقتاردىڭ بالالارىن قۇلدىققا ساتۋعا، الىپساتارلارعا ساتىپ الۋعا رۇقسات ەتكەن رەسمي قۇجاتتى بەكىتەدى. بۇل زاڭ 1822 جىلعى 22 شىلدەدە قابىلدانعان «ٴسىبىر قىرعىزدارى تۋرالى جارعى» نەگىزىندە عانا كۇشىن جويدى. اتالمىش جارعىنىڭ 276-پاراگرافىندا: «... وسى كۇننەن باستاپ جاڭادان قۇل ۇستاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنسىن!» دەلىنگەن.

دەمەك وتارلاۋشىلار 1737-1822 جىلدارى ارالىعىندا 85 جىل بويى قازاقتاردى قۇلدىققا ساتۋمەن اينالىستى.

ورىس زەرتتەۋشىسى ٴارى بارلاۋشىسى گەورگيي گينس 1913 جىلى «وچەركي يز پوەزدكي پو سەميرەچيۋ» اتتى ەڭبەگىندە: «ورىس شارۋالارى قازاقتارعا (ٴوز ەڭبەگىندە قىرعىز دەپ اتاعان) ۇلكەن جيىركەنىشپەن قارايدى. ول جيىركەنىش كەيدە ٴتىپتى قازاقتاردى ادام دەپ اتاۋدان دا باس تارتۋعا اكەپ سوعادى. سول سەبەپتى دە كەيدە ولار ۇلكەن ادامگەرشىلىككە ساي ەمەس، ماعىناسىز قاتىگەزدىككە بارادى: ولار جەرگىلىكتى قازاقتاردى قاتىگەزدىكپەن ٴولتىرىپ، ول ٴۇشىن مۇلدە ار ازابىن شەكپەيدى. كوبىنە جاعداي بىلاي بولادى. ورىس شارۋاسى قازاقتىڭ جەرىن جالعا الىپ، سول جەرگە ٴۇي سالىپ، ەڭ سوڭىندا ٴۇيدى دە، جەردى دە بوساتۋدان باس تارتادى. جالعا بەرۋ ۋاقىتى بىتكەن ساتتە جانجال تۋىپ، سالدارىنان قازاق نە ولتىرىلەدى، نە قۋىلادى. بارلىق جاعدايدا تۋرا وسى جايت قايتالانادى. «بىردە قازاق اۋىلىنا بارىپ، جەرگىلىكتى ٴبىر ۇيدە تۇستەنىپ وتىردىق. تىنىشتىقتى تارس ەتكەن مىلتىق داۋسى بۇزدى. دالاعا شىعىپ ەدىك، قازاق جىگىتى ٴولىپ جاتىر ەكەن. كورشىلەر «نە بولدى؟» دەپ سۇراپ ەدى، قولىندا قارۋى بار ورىس شارۋاسى: «ٴاي، ەشتەڭە. مىنە، ٴبىر ٴيتتى اتىپ تاستادىم!» — دەدى. ول ٴتىپتى جەردە ٴولىپ جاتقان قازاق جىگىتىن كوتەرۋگە دە تالپىنبادى. ونىڭ بار جازىعى قورشاۋدان سىرتقا شىعىپ تۇرعان المانى ٴۇزىپ الۋعا تالپىنعانىندا ەدى. سول ٴۇشىن اتىپ تاستادى» دەپ جازادى.

اكادەميك ماناش قوزىبايەۆ: «قازاق – وتارشىلىقتىڭ ەڭ ٴبىر جەكسۇرىن ٴتۇرىن كورگەن ەل. كەيبىر تاريحشىلار: «ورىس وتارلاۋىن اقتاعىسى كەلىپ، ورىستار قۇل ساۋداسىن جاسامادى، جەرگىلىكتى حالىقتى قىرمادى، تەك عانا شيكىزاتىن پايدالاندى»، – دەيدى. ەگەر ٴسىز پروفەسسور فۋرسوۆتىڭ 1915 جىلى جارىق كورگەن «سيبيرسكيە چتەنيا» اتتى جازباسىن وقىپ كورسەڭىز، قازاقتار الەمدەگى ەڭ جەكسۇرىن وتارشىلىقتىڭ ٴتۇرىن كورگەنىن بىلەسىز. جازبادا، وتارلاۋشىلار قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىن پايدالانىپ جەزوكشەلەر ٴۇيىن جاساقتاۋ ٴۇشىن ارنايى قوسىن جىبەرىپ، قازاقتىڭ جاس قىزدارىن بايلاپ-ماتاپ ۇستاپ اكەلگەنى جايلى، ولاردى بازاردا قويشا ساتقانى جايلى كورسەتىلگەن...» - دەپ، قازاقتىڭ تاعدىرىن اشىنا وتىرىپ جازادى.

سول سياقتى، قازاق وقىعاندارىنىڭ ٴبىرى تەلجان شونان ۇلى: «جارلى قازاقتاردىڭ بالالارىن ساتىپ الىپ، ۇكىمەت ورىسقا قۇل قىلىپ بەرمەك. قىز بالالاردى كاتورگاعا ايدالعاندارعا قاتىن قىلىپ بەرمەك. سونىڭ ٴۇشىن پاتشا 1825 جىلى ٴامىر قىلادى: «قانداي جولمەن بولسا دا قازاقتان قىز بالالار ساتىپ الىڭدار، ولاردى كاتورگاعا ايدالعاندارعا قاتىن قىلۋ كەرەك»، – دەيدى.

قازاق دالاسىن زەرتتەۋشى عالىم گريگوريي پوتانين: «ٴسىبىر ورىس-كازاك جاساعى ىربىتكە قۇل ساتۋ ٴۇشىن قازاق دالاسىنا ٴجيى-جيى جورىق جاساپ تۇرعان. 1743 جىلى قاراشادا ٴجۇزباسى دوروحوۆتىڭ 280 ادامدىق قارۋلى وتريادى قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساپ، 42 ەر ادامدى قۇلدىققا ساتۋ ٴۇشىن تۇتقىنعا الىپ، 812 باس مال ايداپ كەتتى»، – دەيدى.

وسى تۇستاعى قازاق جۇرتىنىڭ احۋالى جايلى شوقان ٴۋاليحانوۆ دوسى ا.ن. مايكوۆكە جازعان حاتىندا: «سىبىردە بۇراتانالاردى تەك يتكە تالاتپايدى، ودان باسقانىڭ ٴبارىن ىستەيدى»،- دەيدى. زەرتتەۋشى-جۋرناليست امانتاي كاكەن «زۇلمات جىلداردىڭ زاپىرانى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «قۇل ساۋداسىنا تۇسكەن قازاقتاردىڭ قۇنى بازار نارقىنا بايلانىستى وزگەرىپ تۇرعان. ماسەلەن، 1737 جىلى 40 جاستاعى ايەل 12 سومعا، 30 جاستاعى جىگىت (كەلىنشەگىمەن قوسا) 1 ات، 1 ق ۇلىن جانە 16 سومعا باعالانعان. 1748 جىلى اۋليە پەتر قورعانىندا 25 جاستاعى ايەل ق ۇلىندى بيە جانە شۇعا شەكپەنگە ايىرباستالعان. 20 جاستاعى قازاق جىگىتى 15 سومعا جەتكەن. سول كەزدىڭ باعاسىمەن ٴىرى قارا مالدىڭ ەكى پۇت (32 كيلا) ەتى 80 تيىن، ال، اتتىڭ قۇنى 91،5 تيىن بولعانىن ەسكەرسەك، قازاقتى قۇلدىققا ساتۋ اسا ٴتيىمدى بيزنەس كوزى بولعان»، – دەيدى.

1911 جىلى سەمەيدە شىققان «زاپيسكي گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» اتتى باسىلىمىنىڭ ٴ5-شى بەتىندە: «1808 جىلى ورىستار قازاق بالالارىن ساتىپ الۋعا جانە ايىرباستاۋعا ۇكىمەت اتىنان قۇقىق الدى، ٴبىراق ساتىپ الىنعان قۇلدار 25 جاسقا تولعاندا ەركىندىك الاتىن بولدى. بۇل ٴالى ليبەرالدىق زاڭ ەدى. ويتكەنى، بۇل زاڭ شىقپاي تۇرىپ ورىس-كازاكتار جانە ٴارتۇرلى اسكەري قىزمەت اتقارعان ادامدار قازاقتاردىڭ ايەلدەرىن، بالالارىن جانە جۇمىسشىلارىن كۇشپەن تارتىپ الاتىن ەدى. ٴبىراز ۆوەۆودا قازاق ايەلدەردەن گارەم ۇستايتىن. ايەلدەردىڭ باعاسى سالىستىرمالى وتە تومەن بولدى: 7 جاستاعى قىز 20 تيىن تۇردى، ال ۇل بالا 25 تيىن، ەرەسەكتەردىڭ باعاسى 10-نان 20 سومعا دەيىن كوتەرىلدى. ساۋدا وتكىزەتىن ورتالىق ول ٴىربىت جارمەڭكەسى بولدى»، – دەپ جازادى

1918 جىلى «اباي» جۋرنالىنىڭ 3 نومىرىندە «ماديار» دەگەن لاقاپ اتپەن باسىلعان ٴمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «التى الاشقا ايتقان اماناتى» ماقالاسىندا: «التى الاشقا ايان، 1916 جىلعى ٴ25-نشى ماۋسىم جارلىعى الەگىنەن جەتىسۋ وبلىسىنداعى قىرعىز-قازاقتىڭ باسىنا قيامەت-قايىم كۇندەر تۋدى. جىگىت بەرمەيمىز دەپ قارسىلىق قىلعانى ٴۇشىن وققا ۇشىپ، قانشاسى ٴوز جەرىندە ٴبىر قىرعىن كوردى. باسشى ادامدارى دارعا اسىلدى. راحىمسىز حۇكىمەتتىڭ قارۋلى عاسكەرىنە قارسى تۇرا الماي، كوبى قىتاي جەرىنە بوستى. مال-مۇلىكتىڭ كوبى ورىس عاسكەرىنىڭ قولىنا، ولجاعا ٴتۇستى. كورشى مۇجىقتار جاۋ بولىپ، تالتۇستە تالادى: ٴولتىردى، ادامىن بايلاپ، مالىن ايداپ الدى. بوسقاندا ايداپ-كوشكەن مال-مۇلىكتەن جولشىباي ايرىلدى. جاياۋ-جالپى، ۇيسىز-كۇيسىز قىتاي جەرىنە جەتكەندە قار جاۋدى، قىس ٴتۇستى. وندا جاناشىر جاقىن تابا الماي، بارا تالاستى. اشتان ٴولىپ بارا جاتقان سوڭ قالماق، قىتايعا بالا-شاعالارىن ساتا باستادى. ادام بازارى اشىلىپ، بالانىڭ قۇنى ٴبىر شەلەك بيدايعا شىقتى. بويجەتكەن قىزدارىن، جاس كەلىنشەكتەرىن قانى قارا قالماقتار قاتىندانىپ كەتتى. اش-جالاڭاش، اۋزىنا نە تۇسسە سونى جەپ، قايدا بولسا، سوندا جاتىپ، نەشە ٴتۇرلى ەرتكە ۇشىراپ، تاعى قىرىلدى. باقىتسىز سورلىلاردىڭ مۇڭ-زارىن، كوز جاسىن ەستىر قۇلاق، كورەر كوز بولمادى. تۋعان جەر، وسكەن ەل، كەشەگى باستان كەشكەن قىزىق داۋرەن كوزدەرىنەن ٴبىر-بىر ۇشتى. مىڭدى ايداپ، ٴجۇزدى ساپىرىپ، شالقىعان بايلار ٴبىر ٴۇزىم نانعا زار بولدى. الپەشتەپ وسىرگەن بالالارى تەلمىرىپ، كورىنگەننىڭ كوزىنە قاراپ، موينىنا دوربا سالىپ، قايىرشى بولىپ كەتتى. باي-كەدەي، جاس-كارى، جاقسى-جامان ايىرماسى ٴبىتىپ، ٴبارى بىردەي سورلى بولدى. اتادان ۇل، انادان قىز، جاردان جار ايرىلدى. جۇرەك قانعا، كوز جاسقا تولدى. جەتىم-جەسىر بوتاداي بوزدادى… جۇرتتىقتان، تىرشىلىكتەن كۇدەر ٴۇزىپ، بۇل وپاسىز دۇنيەگە قوش ايتىسۋعا تايانىپ تۇرعاندا، بوستاندىق تۋدى. بۇل حاباردى ەستىگەندە جۇرەكتەرى جارىلعانداي قۋانىپ، «ە دۇنيە، تىم بولماسا ەلگە جەتىپ، الاشتىڭ ورتاسىندا ولسەك ارمان بار ما» دەپ قايتا شۇبىرا باستادى؟! تاعى اشتىق، تاعى جالاڭاشتىق، تاعى ٴولىم… ٴالى جوق، دىمى قۇرىعان سورلىلار جاياۋلاپ قوزى كوش جەرگە جۇرۋگە جاراماي، كەز كەلگەن جەردە جىعىلدى، جىعىلعانى تۇرعان جوق، ولگەنى تىرىلگەن جوق…

باسى-قاسىندا بولماعان، كوزدەرىمەن كورمەگەن الاشتىڭ بالالارى، ٴبىر مينۋت كوزدەرىڭدى جۇمىپ، قيالعا سالىپ قاراڭدار، سوندا كورگەندەي بولارسىڭدار: بىرەۋ تالتىرەكتەپ اياعىن باسا الماي جىعىلىپ جاتقان، بىرەۋ اشتىقتان ٴىسىنىپ، «قانداي كۇنا-سۇمدىعىمىزدان مۇنداي كۇيگە ۇشىراتتىڭ، قۇداي!» – دەگەندەي. قيمىلداۋعا شاماسى كەلمەي، كوككە قاراپ جاتقانىن، جولدىڭ ٴبىر شەتىندە ٴولىپ، ولگەنىنە راحاتتانعانداي، ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەن شالدى كورەرسىڭ. ٴۇستى-باسى دال-دال، ٴتانى كورىنىپ، ەتبەتىنەن جىعىلعان كۇيدە ٴولىپ كەتكەن كەمپىردى كورەسىڭ. جاس بالاسىن باۋىرىنا قىسىپ، قۇشاقتاعان كۇيىندە ولگەن جاس قاتىندى كورەرسىڭ. بۇلاردىڭ مۇنداي قالىنە قايعىرار ەشكىم جوق. تەك قۋانىشپەن اس پەن تويعا جينالعانداي توپ-توپ قارعا-قۇزعىن، يت-قۇس، ولگەندەردىڭ كوزىن شوقىپ، ەتىن جەپ، سۇيەگىن كەمىرىپ جاتقانىن كورەرسىڭ. بۇل ولىكتەر قۇدايدىڭ كەڭ دالاسىن ساسىتقان. ىق جاعىنان جان جۇرەرلىك ەمەس، مۇنىڭ ٴيىسىن ٴوزىڭ يىسكەگەندەي بولارسىڭ. مۇنىڭ ٴبارى ەرتەگى ەمەس، بولعان ٴىس! كەۋدەدە شىبىن جانى قالعاندارى ەلىنە جەتتى. بۇلار نە كوردى؟ قورا-قوپسى ويران بولعان. قويمالارى تالانعان، مالدان ادال قارا قالماعان. جەرىنە ەگىن شىقپاعان، ەگىن سالار جان قالماعان. جەرىنە ٴشوپ شىقپاعان. ٴشوپ جەيتىن مال قالماعان. اياق جەتەر جەردە ازىق جوق. ازىقتى جەرگە جەتەر كولىك جوق. كولىك بولسا ازىق جوق. قالىڭ الاش الىستا، قانى باسقادان قايىر جوق. تاعى داعدارىس، اشارشىلىق، تاعى ٴولىم…» دەيدى.

ٴتورتىنشى ٴتاسىل: 1870 جىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى شەت ايماقتاعى وتار حالىقتارعا ٴبىلىم بەرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدايدى. بۇل زاڭ بويىنشا شەت ايماقتاعىلاردى ورىستاندىرۋدى كوزدەگەن «ميسسيونەرلىك پەداگوگيكا» جۇيەسى قۇرىلادى.

پاتشا ۇكىمەتىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ٴبىرى - ورىس ەمەس حالىقتاردى جاپپاي ورىستاندىرۋ، شوقىندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ جولىنىڭ نەگىزى نومىرلەنگەن قازاق-ورىس مەكتەپتەرى بولدى. ولاردىڭ مۇنىسى ٴبىرشاما ىسكە استى دا. وسى نومىرلەنگەن ارالاس مەكتەپتەردىڭ اۋرەشىلىگىنەن ٴالى كۇنگە دەيىن قۇتىلا الماي كەلە جاتىرمىز.

xx ع. ەڭ قانقۇيلى ديكتاتورلارىنىڭ ٴبىرى – ادولف گيتلەر: «ٴبىر ۇلتتى بىرتىندەپ جويۋ ٴۇشىن الدىمەن ونىڭ مادەنيەتىن توزدىرىپ، كۇيزەلىسكە ٴتۇسىرۋ قاجەت. مادەنيەتىن توزدىرۋ ٴۇشىن ونى ۇستاپ تۇرعان تىلىنەن ايىرۋ كەرەك. ال ٴتىلىن جوعالتىپ، قۇرتۋ ٴۇشىن مەكتەپتەن باستاۋ ٴلازىم» – دەگەن ەكەن. بۇل ادام بالاسىنا جانى اشىمايتىن ز ۇلىمنىڭ ٴسوزى ەدى (ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن).

بەسىنشى ٴتاسىل – قازاقتى ورىستاندىرۋ ساياساتىندا پاتشا ۇكىمەتىنەن دە ٴجۇز ەسە اسىپ تۇسكەن «كەڭەس وكىمەتى» اتتى ۇلتى جوق تەكسىز، «الەمدىك پرولەتاريات» دەگەن ادامنىڭ ميىنا سىيماس قيالدى كۇيتتەگەن، قايداعى ٴبىر ساندىراققا سەنگەن توبىرلىق يدەولوگيانىڭ اياسى وتە تاياز ٴارى تار بولسا دا، ولار تىڭ يگەرۋدەن باستاپ، بارلىق جەڭىلدىكتەردى ۇيىپ-توگىپ جاساۋ ارقىلى قازاقتىڭ دالاسىن دا، قالاسىن دا ەكىنشى ورىس ەلىنە اينالدىرۋدى كوزدەدى. 1925 جىلى ف. گولوششەكيننىڭ ي. ستالينگە جولداعان حاتى بار. ول وندا بەس ماسەلەنى كوتەرەدى، سونىڭ باستاپقى ەكەۋىنە توقتالا كەتەيىك:

ٴبىرىنشىسى - «كولحوزداستىرۋعا قازاقتار بىلىكتى، اسەرى كۇشتى، سوعان پايدالانامىز، سوسىن ٴبارىن اتىپ تاستايمىز. قازاقتىڭ زيالىسىن بىر-بىرىنە ايداپ سالىپ، جىك-جىككە ٴبولىپ، وزىمەن-وزىن الىستىرىپ، ارتىنان تۇگەلدەي كوزىن جويامىز!».

ەكىنشىسى - «ۇرپاقتى اداستىرۋ ٴۇشىن، جازۋىن ەكى رەت وزگەرتىپ جىبەرۋ كەرەك» – دەپ اشىق حات جازدى. ياعني ۇرپاق وتكەنىن وقي المايدى، ماڭگۇرتتەنەدى. سول ساياساتتىڭ كەسىرىنەن راسىندا دا ورىستانىپ شىعا كەلدىك ەمەس پە؟

مىنە، ٴدال وسى قۋجاق ف. گولوششەكيننەن كەيىن 1933-1938 جىلدارى قازاقستاننىڭ بيلىگىنە كەلگەن ل. ميرزوياننىڭ ٴ№2-شى تەرروريست ي. ستالينگە (رەسەي يمپەرياسىن قيراتىپ، كەڭەس وكىمەتى دەگەن قايىرشىلار مەن جاعىمپازدار ەلىن جاساعان ٴ№1-شى تەرروريست لەنين): «تاپسىرماڭىزدى ورىندادىق! ەندى، تاعى 17 000 ادامدى اتۋعا رۇقسات بەرىڭىز» دەپ جازعان حاتىنا ول «رازرەشايۋ» دەپ قول قويعان.

لەنيننەن باستالىپ، تروسكيي، ستالينمەن جالعاسقان «حالىق جاۋى» ناۋقانىندا ايرىقشا كوزگە تۇسكەندەر - ماسكەۋ وبلىسىنان 55 مىڭنان، ال ۋكراينادان 160 مىڭنان اسا «جاۋ» تاپقان ن. حرۋششەۆ پەن قازاقستاندا 25 مىڭ ادامدى تىزىمدەپ قازاعا ۇشىراتقان ميرزويان بولدى.

قازاق ۇلتىنىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان 1931-1933 جىلدارداعى ەكىنشى اشارشىلىقتى گولوششەكين ۇيىمداستىرسا، ساپاسىن قۇرتۋعا (ۇلتتىق ينتەلليگەنسيانى) باعىتتالعان 1936-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيانى وسى ميرزويان جاسادى (ياعني، گولوششەكين قازاقتىڭ مالىن قىرىپ، اشتىققا ۇشىراتسا، ميرزويان قازاقتىڭ ٴوزىن قىناداي قىردى). ال ونى كەزىندە جامبىل اتامىز «مىرزاجان» دەپ انگە قوسقان بولاتىن. ٴبىراق اتامىز قايدان ٴبىلسىن، ونىڭ زىميان، جاۋىز ەكەنىن؟!.

وڭتۇستىك امەريكادا xix عاسىردىڭ سوڭىنا امان جەتكەن اتاقتى ماييالاردىڭ جالعىز ۇرپاعى – «كەچۋا» دەگەن ۇلت بولعان. وزدەرى ٴبىز سەكىلدى ٴارى العىر، ٴارى اڭقاۋ ەكەن. يسپانداردان ازاتتىق العاننان كەيىن دە يسپان تىلىندە تالىم-تاربيە العان كەچۋا ەليتاسى «كەچۋا تىلىنە انە كوشەمىز، مىنە كوشەمىز» دەپ، ٴدال بىزدەگىدەي تۋرا 30 جىل ٴسوزبۇيداعا سالىپ ٴجۇرىپ، حالىقتىڭ دىڭكەسىن قۇرتىپ، اقىرىندا شارشاعان حالىق قالاي يسپان ٴتىلدى كوپ مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالىپ كەتكەنىن بىلمەي قالعان. ول مەملەكەت – بۇگىنگى پەرۋ (لاتىن امەريكاسىنىڭ بىردە-بىر ەلىندە، افريكانىڭ كەيبىرىندە انا ٴتىلى جوق. مەملەكەتتىك ٴتىلى نە اعىلشىن، نە فرانسۋز ٴتىلى بولىپ ەسەپتەلەدى)!

قازاق تا كەڭ عوي، 360 جىل بويى ۋلى جىلانداي ىسىلداعانداردى تورىندە تايراڭداتىپ كەلەدى. ال ولار ىقىلىم زاماننان بەرى ۇلى دالانىڭ يەسى مەن كيەسى بولعان قازاق ۇلتىنا «قازاقستان – كوپ ۇلتتى مەملەكەت» دەپ، كوپتىڭ ٴبىرى رەتىندە قارايدى. بۇل جاساندى تەرمين - كەڭەس زامانىنىنىڭ پايىمى. مۇنى ەندى دوعارۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ بولاشاعى - قازاق ۇلتىندا عانا!

ماسەلەن، الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستاننان باسقا دا كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەر جەتىپ ارتىلادى. كەرەك دەسەڭىز، وزگە ەلدەردە (قىتاي، رەسەي، اقش جانە ت.ب.) جەر بەتىن مەكەندەيتىن ۇلتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دا وكىلدەرى تۇرادى دەۋگە بولادى. ٴبىراق ولار «كوپۇلتتىمىز» دەپ مۇلدەم ايتپايدى!

ال بىزدەر بولساق، پاتشا مەن كەڭەس زامانىندا ۇيرەنگەن ەسكى ادەتىمىزدى تاستاي الماي، اسىرەقىزبالانىپ، اسىرەماقتانۋمەن ٴالى ٴجۇرمىز. ەندى، ەلىمىزدىڭ ازاتتىعىنا 28 جىل وتسە دە، سول باياعى جاساندى داڭعازالىعىمىزدان ارىلا الار ەمەسپىز. كەلىمسەكتەردى دوسپىز دەپ، زورلاپ-قۇشاقتاۋدان ٴبىز دە تانبايمىز، وتىرىك كۇلىپ، جالت بەرگەنىمىزدە جون ارقادان پىشاق ۇرۋدان ولار دا ٴبىر جاڭىلمايدى.

بىزدە ٴبىر عانا ۇلت بار. ول – قازاق ۇلتى. قازاقستاندىق دەگەن ۇلت جوق. ال باسقالارى - ەتنيكالىق دياسپورالار.

بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك ٴوز وتاندارى بار. ال قازاقتىڭ قازاقستاننان باسقا وتانى جوق! ياعني قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسى دە - تەك وسى ەلدە عانا قورعالادى. ٴتىپتى بۇكىل الەمدە مۇنداي ەتنيكالىق از توپتارعا بارلىق جاعدايلار جاسالعان مەملەكەت تە - قازاقستان ەكەن! تەك قازاقستاندا عانا، قر مەملەكەتتىك ٴتىلدى بىلمەي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋعا، بيزنەس جاساۋعا بولادى...

ال ۇلتتىق مۇددەدەن قالتا مۇددەسىن جوعارى قويىپ، تۇلكى زاماندى تازى بولىپ قۋۋعا بەيىم تۇراتىن مۇندايلاردىڭ قىلىعى مەن بىلىعىنا ٴقايتىپ كوز جۇمبايلىقپەن قاراۋعا بولادى؟ قانشا جەردەن «سابىر ٴتۇبى - سارى التىن» دەپ ٴوزىمىزدى-وزىمىز جۇباتقانىمىزبەنەن، شىدامنىڭ دا شەگى بار ەمەس پە؟! بۇلار ٴسىرا، قازاقتىڭ ٴمارت مىنەزدى جاۋىنگەر حالىق ەكەنىن ۇمىتا باستاعان سىڭايلى ما، قالاي ٴوزى؟!

ال بۇگىندە رەسەيدى الەم الدىندا بيىكتەتۋگە بارىن سالىپ، تالپىنىپ كەلگەن قوس شوۆينيستىك وكىمەت - پاتشالىق رەسەي دە، كەڭەستىك رەسەي دە جوق. ٴبىراق «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەن. قازاقتىڭ قۇلدىق سانالى شەنەۋنىكتەرىنىڭ سالدىر-سالاق ميىنان شىقپاي جۇرگەن پوستوتاليتارلىق سيندروم بار (بۇل - اۋرۋ، ونى ەمدەۋ كەرەك). مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىنا دا جيىرما سەگىز جىل بويى توسقاۋىل قويىپ، قازاقتىڭ ميىن اشىتىپ كەلە جاتقان «قاراورىستار» وزگە ەمەس، وزىنەن، ٴوز ەلىنىڭ ورتاسىنداعى وسى بەيشارا حالىنەن ەش ۇيالمايدى، نامىستانبايدى دا. ولاردىڭ ەسىل-دەرتتەرى - ىشىم-جەم; سول ٴۇشىن وتىرىك، وسەك ايتىپ، ەلدى الداپ، ارباپ، كىسى ولتىرەدى; قوعامدى قانعا بوكتىرىپ، ۇلتتىق، ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى!

ٴقازىر ٴبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك كەزدە تۋعان ۇرپاقتاردىڭ كوپشىلىگى، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ورىستاندىرىلعانداردان دا اسىپ ٴتۇستى. سەبەبى كەڭەس كەزىندە قازاق ۇلتىنىڭ 35 پايىزى ەرىكسىزدەن ورىستاندىرىلعان بولسا، ال بۇگىنگى تاڭدا ٴوز ەركىمەن، سانالى تۇردە ورىسقا اينالىپ جاتقاندار قۇمىرسقاداي كوپ...

ارينە، ٴبىر حالىقتى جامانداۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق. بۇل ۇلتتىق مۇددە بىلاي تۇرسىن، جالپى ادام بالاسىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە قايشى. ٴبىراق سولاي دەسەك تە قازاققا ٴتىل تيگىزىپ، ەڭ كوپ قورلىق پەن زورلىق كورسەتكەن – ورىستار ەكەنى اششى دا بولسا شىندىق. ويتكەنى «شوۆينيزم – ورىستاردىڭ قانىنا سىڭگەن ۇلتتىق اۋرۋى» دەگەن ٴسوز بار.

ٴبىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن، ورىستار وزدەرىن ۇستەم ۇلت رەتىندە جوعارى سانايتىن. قازاقتى مەنسىنبەيتىن، قورسىناتىن. مۇرنىن ٴشۇيىرىپ، شەكەسىنەن قارايتىن. كەكىرەيىپ «چۋركي»، «باران» دەيتىن. ەندى كەلىپ، سول قازاقتىڭ «تاۋەلسىزبىن» دەپ كەۋدەسىن كوتەرگەنى، ىنتىماعى، بىرلىگى مىعىم ۇلت بولىپ اياقتان تۇرىپ كەتكەنى ارينە، ولارعا ۇنامادى. قازاقتى كەمسىتۋ مەن وعان قوجالىق جاساۋ - ٴقارادۇرسىن تۇسىنىكتەگى ورىستاردىڭ ساناسىندا بۇرىننان بار نارسە ەدى. مىنە، ولار وسى امبيسيالارىنان ٴالى كۇنگە ارىلا الماي-اق كەلەدى. ال ٴبىز بولساق، ەشقاشان ەشكىمنەن كەك الما، جاي عانا كەشىرە سال، ٴومىر وعان ٴوزى-اق جازاسىن بەرەدى دەپ شىداپ باعۋدامىز!

مۇستافا كەمال اتاتۇرىك: «ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا بولمايدى. وعان تەك قىزمەت ەتۋگە عانا بولادى. ۇلتقا قىزمەت جاساي العان جان عانا ونىڭ قوجاسى بولا الادى» دەيدى.

سوندىقتان دا قازاق ۇلتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن ەل مۇددەسى «سەن ايت، مەن ايت، ول ايتسىن، بارلىعى ايتسىن» - دەپ، حالىقتىڭ ويى قوعامنىڭ پىكىرى بولىپ ايتىلعاندا عانا قورعالاتىن بولادى!!!

ايتسە دە بىزدە ورىس ٴتىلدى قوعام السىرەپ، قازاق ٴتىلدى قوعام كۇشەيىپ كەلەدى. ۇلتتىق رۋحتىڭ قۋاتتى ٴدۇمپۋى سەزىلە باستادى. بۇل دەگەنىمىز - قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا ٴسوزسىز بەت العانىنىڭ بەلگىسى.

بيىل 2019 جىلى ۇلكەن ساناق وتەدى. بۇل ساناق قازاق ەلىنىڭ ورىس الەمىنەن كەتۋىنە زور سەپتىگىن تيگىزەدى. ويتكەنى ٴدال وسى ساناقتا قازاق ۇلتىنىڭ ٴوز ەلىندە ۇلەس سالماعىنىڭ ارتىپ، ابسوليۋتتىك كوپشىلىككە جەتكەنى راستالادى. وسى دەموگرافيالىق جاعداي حالىقتىڭ ونسىز دا ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرادى.

سول كۇننەن باستاپ، قازاق قالاي ورىستاندىرىلسا، سولاي قازاقىلاندىرىلادى!

Айдын Ырысбекұлы
49102

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان