BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

باقىت تىنىشتىقتى قالايدى

وتارشىلاردىڭ تاربيەسىنەن

شىققان ەليتا - ٴوز حالقىنىڭ ەڭ باستى جاۋى

م. گاندي

ٴبىزدىڭ تاريح اتادان بالاعا اۋىزشا بەرىلىپ كەلە جاتقان شەجىرە مەن تاڭبالى تاستاعى (پەتروگليف) بىتىك جازۋىنان باستاۋ الادى. دەسەك تە قازاقتىڭ تاريحىنا ەرتەگىدەگى دييۋدىڭ جالعىز كوزىمەن قاراپ، وعان باعانى دا ٴبىرجاقتى بەرىپ جۇرگەن پارىقسىزدار بار. ولار كىمدەر؟ بۇل ەندى، بۇكىل قازاق قوعامىنا قويىلاتىن سۇراق!

ولار بايتاق دالامىزعا شەگىرتكەدەي قاپتاعان قاراشەكپەندىلەردىڭ قولتىعىنان (تاربيەسىنەن) شىققان قۇلدىق سانالى قانداستارىمىز - شاتالار (قازاقتار «مەتيس» ٴسوزىن «شاتا» دەپ اۋدارعان (ٴبىراق مۇنىڭ ٴبىز ايتقالى وتىرعان شاتاعا ەش قاتىسى جوق). ياعني ەكى ۇلت وكىلىنەن تۋعان بالانى «قارا جەردەن جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەپ شوشىنىپ، تەك پەن قاندى بۇزعانىنا، شەجىرەنى شاتاستىرعانىنا بايلانىستى «شاتا» دەيدى. دەگەنمەندە «شاتانىڭ شاتاعى وڭاي ەمەس» دەيتىن قازاق ولاردا «تەك، ٴتىل، ٴدىن بولمايدى» دەپ سانايدى. قابىلدامايدى. «تەگىن بىلمەگەن تەكسىز، جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەگەن ۇلى دالا زاڭىنا عانا مويىنسۇنادى، اتا-بابالارىنىڭ جولىنان جاڭىلمايدى. ويتكەنى كىمنىڭ ايەلى قاي ۇلت بولسا، بالاسىنىڭ ٴتىلى سول ۇلتتىڭ تىلىندە شىعاتىنىن قازاق بىلەدى؟! بۇعان ايتار ٴۋاجىڭىز قايسى؟ لاجسىزدان كوندىگەسىز دە!).

«ٴار حالىققا وزىنە ساي بيلىك بەرەمىن» دەپتى جاراتۋشى يەمىز! وندا كىمگە رەنجيمىز؟ ٴبىزدىڭ بيلىكتە كۇشىگىنەن تالانعان، قانسىز، جانسىز، مانساپقور، اتاققۇمار، تاققۇمار، قاناعاتسىز، قۇلدىڭ تۇقىمدارى، ورىستىڭ بۇرىنعى مالايلارى بولعان شاتالار وتىرعاندا قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى جورگوگىندە تۇنشىقتىرىلادى، حالقىمىز اياۋسىز تونالادى، ەلىمىزدە ەشقاشاندا وتارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى جۇرمەيدى. ٴسسسر-دىڭ مىنا جەندەتتەرىنەن بيلىكتى قالاي الامىز ەندى؟ «قۇداي كومەكتەسەدى» دەپ، كوككە قاراپ تەلمىرىپ، وسىلاي بۇعىپ وتىرا بەرەمىز بە؟ بۇل – اقىماقتىق قوي!

مۇندايدى ٴحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا وتكەن اۋىر كەزەڭدەردە قازاققا جىرىمەن قامال-قورعان سوققان «زار-زامان» اقىندارىنىڭ ٴىرى وكىلدەرىنىڭ ٴبىرى شورتانباي قاناي ۇلى كورە بىلگەن:

«اۋەلگى قورلار زور بولدى،

سونداي زورلار قور بولدى.

اۋەلگى بارلار جوق بولدى،

سونداي جوقتار توق بولدى،

جان بىلمەگەن جاماندار

ەل بيلەيتىن بەك بولدى»

- دەيدى.

تاريحقا قاراپ وتىرساڭىز، قازاق قوعامى راسىندا دا بۇل شاتالاردان از زارداپ شەكپەپتى. ەندى، سونىڭ ٴبارىن رەت-رەتىمەن باياندايىن.

الدىمەن 1918 جىلى شاتالار بيلىككە كەلگەن سوڭ، سويۋزدا (كەڭەس وداعى) ۇلكەن-كىشىگە بىردەي زىركىلدەپ، تىكسىنە ايتىلاتىن «سەن» دەيتىن تۇرپايى ٴسوز پايدا بولدى. ولار ٴوزىنىڭ تۋعان اناسىنا «سەن» دەپ سويلەيدى. سونى كەلىپ، ٴبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە ٴسىڭىردى. ٴقازىر ورىس مەكتەبىنىڭ شاكىرتتەرى اتا-اناسىنا «سەن» دەيدى. ال قازاق مەكتەپتەرىندە «سەن» ٴسوزى ٴالى ولمەي كەلەدى (بۇلايشا اتا-اناسىنا «سەن» دەپ ايتۋ ادەتى - ورىستىڭ «سنوحاچەستۆو» دەگەن اسا ٴبىر جەكسۇرىن، ابىرويسىز داستۇرىنەن باستالعان. بۇل – «اتا مەن كەلىننىڭ اشىنالىعى» دەگەن ٴسوز. مۇجىقتار ۇلدارىن ەرتەرەك (12-13 جاستا) ۇلكەن قىزدارعا (18-20 جاستاعى) ۇيلەندىرىپ، ۇلدارى ەرجەتىپ، ەركەك بولعانشا، كەلىندەرىنىڭ قىزىعىن وزدەرى كورگەن. كوبىنەسە ۇلدارىن باسقا جاققا تابىس تابۋعا بىرنەشە جىلعا جىبەرەتىن نەمەسە اسكەرگە اتتاندىراتىن. بۇكىل بالا-شاعاسىمەن ٴبىر ۇيدە تۇرا بەرەتىن ورىستار ٴبارى بىرگە مونشاعا دا تۇسە سالاتىن. ارينە، اتاسىمەن ويناس بولعان كەلىن وعان دا، كۇندەسىنە اينالعان ەنەسىنە دە «سەن» دەپ سويلەپ، اتتارىن اتايتىن. مۇنداي كەلىننەن تۋعان بالانىڭ «اكەم» دەپ جۇرگەن ادامى - «اعاسى»، «اتام» دەپ جۇرگەن ادامى - «اكەسى» بولىپ شىعاتىن. سوندىقتان، ورىس بالاسى اعاسى بولۋى مۇمكىن اكەسىنە «سەن» دەپ سويلەيتىن).

پەشەنەسىنە تەكسىزدىك تاڭباسى باسىلىپ، قۇلدىق كەپپكە تۇسكەن جاندار جونىندە الاش ارىسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى: «يت ٴوزىنىڭ ايناداعى بەينەسىنە ۇرگەن كەزدە، ونى بوتەن يت دەپ ويلايدى» دەيدى. شاتالاردىڭ دا ٴبىزدىڭ تاريحىمىزعا كوزقاراسى ٴدال سونداي: ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىن بىلگىسى كەلمەيدى، ونى بىرەۋدىڭ تاريحى رەتىندە قابىلداپ، يت سياقتى ۇرە بەرەدى. قاسيەتتى حاديستە دە: «باقىت دەگەن جۇرەكتىڭ تىنىشتىعى» دەلىنگەن. ال قازاقتىڭ جۇرەگىندە تىنىشتىق جوق. نەگە؟

«سۇمىراي كەلسە، سۋ قۇريدى» دەگەن. ويتكەنى ٴبىزدى ٴالى كۇنگە دەيىن جالاق-جالاق ەتكەن سول شاتالار بيلەپ-توستەپ وتىر. ولار قايمانا قازاقتى مىنا بەيمارال تىنىش زاماننىڭ وزىندە دە: بىرەسە - شالا قازاق، يا - ورىس ٴتىلدى قازاق، ٴارى - ورالمان قازاق، جانە - وسى جەردىڭ قازاعى دەپ جىكتەپ، ٴبولىپ قويدى. ٴسويتىپ ٴبىز ۇلتتىق ساناعا كوتەرىلمەك تۇگىلى، ٴبىرىمىزدى-بىرىمىز قازاق رەتىندە جاقسى كورە الماي جاتىرمىز. نەگە بۇكىل يدەولوگيا «ٴبىرىڭدى، قازاق، ٴبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ، ٴىستىڭ ٴبارى بوc» (اباي) دەپ جۇمىس ىستەمەيدى؟ قايتىپ ەل بولامىز؟ نەگە ٴبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە بىر-بىرىمىزگە دەگەن جاناشىرلىق جوق، سەنىم جوق! نەگە؟ ونىڭ جاۋابى بىرەۋ-اق - قازاقتى ابدەن تيتىقتاتىپ، ىعىر قىلعان مىنا شاتالاردان ەش جəردەم جوق حالىققا. ايلىق پەن زەينەتاقىعا تيىن قوسسا، تاماق ەكى ەسە قىمباتتايدى... «وزىمدىكى دەي الماي ٴوز مالىڭدى، كۇندىز كۇلكىڭ بۇزىلدى، تۇندە – ۇيقىڭ» (اباي) – دەگەن قايران جۇرتىمىزدىڭ زارىن، جەرىمىزدىڭ مۇڭىن كىم قورعار ەكەن، بۇلاردان؟!

بىردە قوي باعىپ جۇرگەن قويشى ارىستاننىڭ ابادانىن (بالاسى) تاۋىپ الىپتى. الگى اباداننىڭ سۇيكىمدىلىگىنە قىزىعىپ، ۇيىنە الىپ كەلگەسىن ونىڭ جىرتقىش اڭ ەكەنى ەسىنە ٴتۇسىپ، ەسەيگەن سوڭ وزىنە، مالىنا شاباتىنىن ويلاپ، ۋايىمداپتى. ايەلىمەن اقىلداسا كەلە ونى قويلاردىڭ اراسىنا ەنگىزىپ، قويدىڭ ٴسۇتى مەن شوبىنە ۇيرەتىپ مال ەسەبىندە ۇستاۋدى، ٴبىراق ەت بەرمەۋدى ۇيعارىپتى. ارادا جىلدار وتەدى. ارىستانعا اينالعان ابادان قويلارمەن جايىلىپ جۇرگەنىندە ٴبىر كۇنى الدىنان ٴوزىن جوعالتىپ العان اناسىن كەزدەستىرىپتى. ٴبىراق اناسىن تانىماپتى. سوندا اناسى: «ارىستان بالام مەن سەنى قانشا جىلدان بەرى ىزدەپ ٴجۇرمىن. سەنىڭ مىنا ٴشوپ جەپ، جايىلىپ جۇرگەنىڭدى تۇسىنبەدىم» - دەپتى. سوندا بالا ارىستان: «مەن ٴسىزدى تانىمايمىن. ونىڭ ۇستىنە مەن ارىستان ەمەسپىن. مەن – قويمىن!» - دەپتى. سوندا اناسى: «بالام، سەن اڭ پاتشاسى ارىستاننىڭ تەكتى ۇرپاعىسىڭ. سەن قوي ەمەسسىڭ، سەنبەسەڭ ٴجۇرشى» - دەپ وزەنگە ەرتىپ كەلىپتى دە، - cۋعا قاراپ ٴوزىڭدى كور جانە مەنى كور، ودان كەيىن قويلارعا قارا» دەگەن ەكەن. الگى ارىستان سۋعا قاراپ، ٴوزىنىڭ كىم ەكەنىن تانىپتى.

جالپى ارىستان – باتىرلىق پەن جاۋىزدىقتىڭ اتريبۋتى. ارىستان – جۇلدىزناماداعى 12 بەلگىنىڭ ٴبىرى. 28 شىلدە مەن 20 تامىز اراسىندا ارىستان بەلگىسىندە تۋعان ادامدار، استرولوگتاردىڭ دالەلدەۋىنشە، ارىستانداي ٴور كەۋدەلى، وت جۇرەكتى، كۇشتى، تۋراشىل، تاۋەكەلشىل، ەركىن، قايراتتى بولىپ كەلەدى.

ٴبىزدىڭ قازاق تا ارىستان جۇرەكتى، جاۋىنگەر، ايبارلى، تەكتى حالىق بولسا دا، كەەس وكىمەتى 70 جىل ىشىندە ولاردى قوي قىلىپ جىبەرە جازدادى. سونىڭ سالدارىنان ٴوزىنىڭ انا ٴتىلىن بىلمەيتىن، كەرىسىنشە وتارشىلداردىڭ تامىرسىز تاريحىنا باس ۇرىپ، مادەنيەتىنە تابىناتىن شاتالار پايدا بولدى (بالكىم، ەت جەۋدىڭ ورنىنا ٴشوپ جەپ جۇرگەندەردى وزەنگە اپارىپ، سۋعا قاراتۋ كەرەك شىعار. مۇمكىن ەستەرى كىرەر!).

1861 جىلى 19 اقپاندا رەسەي پاتشاسى ii الەكساندر باسىبايلىقتى (باسىبايلى ادامنىڭ ولسە قۇنى جوق، تۋعان بالاسى ەسەپكە الىنبايدى، ەڭبەگىنە اقى تولەنبەيدى) جويۋ تۋرالى مانيفەست پەن شارۋالاردىڭ جاڭا قۇرىلىمى تۋرالى ەرەجەگە قول قويادى. الايدا قۇجات تەك 1861 جىلى 5 ناۋرىزدا جاريالانادى.

xix عاسىرعا دەيىن ەشقانداي قۇقى مەن قاقى بولماعان «كرەپوستنويلىق پراۆودا» ٴومىر ٴسۇرىپ كەلگەن ورىستىڭ سارىتابان مۇجىقتارى باستارىنا اۋپىرىمدەپ بوستاندىق العاننان كەيىن-اق، سول كەزدەگى رەسەي قوعامىن شايقالتىپ جىبەرىپتى.

قازاق «قۇلعا ازاتتىق بەرسەڭ دە قايتادان قوجايىنىن ىزدەپ تۇراتىن جامان ادەتى بار» دەيدى. ياعني قوجايىنىنىڭ تىلىندە عانا سويلەپ ۇيرەنگەن قۇل ونسىز جۇرە المايتىن كورىنەدى.

«قوجالار» سايتىندا: «قوجا - ٴسوزى پارسى تىلىنەن الىنعان «حۆادجا» خواجه ٴسوزى - ماعىناسى قوجايىن، مىرزا، يە. وسى قوجايىن ٴسوزى كەيىن ورىس تىلىنە ەنىپ «حوزياين» ياعني «يە» ٴسوزى بولىپ اۋدارىلىپ ماعىناسى قالعان» دەپ انىقتاما بەرىلىپتى. دەمەك «قوجا» ٴسوزى ورىس تىلىنەن ەنگەن ٴسوز.

سودان قوجايىندارىنىڭ ايتقانىنا ابدەن كوندىگىپ، ەتتەرى ٴولىپ كەتكەن بەيشارا-مىسكىندەر باستارىنا ازاتتىق السا دا، ٴوز بەتتەرىمەن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن دە بىلمەگەن (بۇل قۇلدىق سانادان ارىلماۋ) سوڭ، ۇرلىق-قارلىق، توناۋ-زورلاۋ، جانە ت.ب. سياقتى تولىپ جاتقان قىلمىستاردى جاساۋدى ادەتكە اينالدىرىپ، پاتشالىق رەسەيدىڭ باسىنا بالە بولىپ جابىسادى. مىنە، سول كەزدە ورىس بيلىگى تاراپىنان وسى ٴبىر ازعان توبىردان قۇتىلۋدىڭ توتە جولى تەزدەتىپ قاراستىرىلا باستايدى.

ٴوزىنىڭ ٴومىر سۋرۋ كەزەڭىنەن باستاپ (1721) يمپەرياليستىك-شوۆينيستىك ساياسات ۇستانعان رەسەي بۇل ازعىن توبىردى قازاق دالاسىنىڭ ەڭ ٴبىر قۇيقالى، شۇرايلى، وزەن-توعايلى جەرلەرىنە قونىستاندىرۋ ىسىنە كىرىسىپ، 1896 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان «پە­رە­سەلەنچەسكوە ۋپراۆلەنيە» اشادى (قونىس اۋدارتۋ باسقارماسى). ولار ىشكى رەسەي­دەن كەلەتىن پەرەسەلەندەر ٴۇشىن التى بىردەي اۋداندى بەلگىلەيدى: تورعاي، ورال، اقمولا، سەمەي، سىرداريا جانە جە­تىسۋ (قالىڭ بۇقارا ىشىندە پەرەسەلەندەردى قازاق جەرىنە قونىستاندىرۋعا قاتىستى قارسىلىق بولعانىمەن، ول سىرتقى نارازىلىق دەڭگەيىنە كوتەرىلە المادى).

1896-1901 جىلدارى ف. ششەربينا جانە 1902-1903 جىلدارى اكادەميك پ. شۆەسوۆتار باسقارعان رەسەي جاراتىلىستانۋ قوعامى جىبەرگەن عىلىمي-ەكسپەديسيالاردىڭ كوزدەگەنى دە ورتا ازيا مەن ٴسىبىردىڭ جاعدايىن تەزدەتە زەرتتەپ، وتارلاۋ ۇدەرىسىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە اياقتاۋعا باعىتتالدى (بۇلاردىڭ ەكەۋىنە دە الاش كوسەمى ٴاليحان بوكەيحاننىڭ قاتىسۋى وعان قازاق جەرى جايىنداعى قۇپيا اقپاراتتاردى بىلۋگە مۇمكىندىك تۋدىردى. سونداي-اق ول رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق جەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى وتارلاۋ جوسپارىن ىسكە اسىرماق نيەتتەرىن بايقاپ قويدى). ياعني حالىق قاي اۋماقتاردا تىعىز ورنالاسقان، ونىڭ سانى قانشا، قاي جاعىندا مال وسىرۋگە ىڭعايلى، قاي جاعىندا ەگىن سالۋعا قولايلى جانە ت.ب. عىلىمي-تانىمدىق مالىمەتتەردى جيناۋ - اتالمىش ەكسپەديسيالاردىڭ ەڭ نەگىزگى جانە باستى مىندەتى بولدى؟!

اقىرى وزدەرىنىڭ دىتتەگەن ماقسات-مۇراتتارىنا جەتكەن بۇل ەكسپەديسيالاردىڭ جۇمىس قورىتىندىلارى 1903-1905 جىلدارى 13 توم بولىپ جارىققا شىققاننان كەيىن-اق، پاتشا يمپەريانىڭ قول شوقپارى بولعان اتتى كازاكتاردىڭ كۇشىن قولدانا وتىرىپ، 1907-1917 جىلدار ارالىعىندا ورىس مۇجىقتارىن قازاق جەرىنە تۇپكىلىكتى قونىستاندىرادى. ٴسويتىپ ۇلى دالامىزدى وتارلاۋ ناۋقانى اياقتالدى. (الدىمەن پاتشالىق، سونان سوڭ كەڭەس وكى­مەتى (بۇل ىستە الاشتىق جانە كەڭەستىك ۇستانىمداعى ۇلت زيالىلارى اۋىز­بىرلىك تانىتقان) تۇسىندا ٴاليحان باستاعان ۇلتتىق ينتەلليگەنسيا قازاق جەرىنە ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرۋ شارالارىن توقتاتۋدى بيلىكتەن تالاپ ەتتى).

پاتشالىق رەسەيدەن مۇراعا قالعان بۇل سۇرقيا ٴادىس-امالدى سوۆەتتىك رەسەي دە قۇلشىنا قولعا الىپ، 1954-1958 جىلدارى «سەليننىي كراي» دەگەندى سىلتاۋراتادى دا 2 000 000-نان استام توزعان توبىردى (تۇرمەدە جاتقان قىلمىسكەرلەرىن، كوشەدە جۇرگەن بۇزاقىلارى مەن قاڭعىباستارىن جانە ت.ب. بۇزىلعاندارىنىڭ قوقىر-سوقىر قالدىقتارىن) قازاقستانعا كوشىرىپ اكەلدى.

جالپى ادامزات تاريحىنا قاراپ وتىرساڭ، جەر بەتىندەگى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دا قۇلداردىڭ بيلىككە كەلۋىنەن ولەردەي قورىققان ەكەن. ويتكەنى ولاردىڭ بيلەپ-توستەۋىنىڭ سوڭى قاندى-قاساپ قىرعىنعا ۇلاسىپ كەتىپ وتىرعان. قۇلداردىڭ بيلىگىنەن كەيىن پايدا بولعان حالىقتى – «ۆاتنيك» دەپ اتايدى.

بەلگىلى ورىس ٴجۋرناليسى سەرگەي دۋۆانوۆ: «ۆاتنيك» دەگەن ادام تابيعاتىنىڭ ٴبىر ٴتۇرى. مۇنداي ادامعا كۇللى الەم اقىلىنان اداسقانداي، ول جانە ونىڭ ۇستانىمىن قولدايتىندار عانا دۇرىس ٴومىر ٴسۇرۋدى بىلەتىندەي كورىنەدى. «ۆاتنيك» – «سوۆوك» دەگەن ٴسوزدىڭ زاماناۋي ولشەمى. «ۆاتنيك» – قىزىل يمپەريانىڭ تۇسىندا ٴوزىنىڭ قۇل بولعانىن سول كۇيىندە تۇسىنبەگەن جانە سول ۋاقىتتان بەرى شيرەك عاسىر وتسە دە سول ٴبىر « ۇلى دەرجاۆانى» قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى كوكسەيتىن «سوۆوك» دەيدى.

ال قازاقتا ەڭ كۇناھار ٴارى ارام ىسكە بۇكىل عۇمىرىن ارناعان جاندى - «كوزقامان» دەيدى.

سوناۋ ەستە جوق ەرتە زامانداردان جەتكەن بۇل قورقىنىشتى ٴسوز حاقىندا ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباي اعامىز: «ميىنا مىڭ-ميلليون ينە بولىپ قادالىپ، ٴوز جانىن ٴوز شاشى شاباقتاعان ماڭگۇرتتىڭ ايانىشتى ٴحالى ٴمالىم. ال كوزقاماندار ٴبىلىمدى، اقىل-ەسى ٴبۇتىن، دۇنيەجۇزى تاريحى مەن ەكونوميكاسىنان ٴسوز قوزعاعاندا جەلدەي ەسەدى. ٴتىپتى، كىتاپ تا جازاتىن ساناسى بار. ٴبىراق ولاردىڭ ٴبىلىمى ٴوز ۇلتىنا جاناسىمى جوق كوسموپوليتتىك ٴبىلىم. كوزقامانداردىڭ قازىرگى مۇراگەرلەرى ٴوز انا ٴتىلىن بىلمەيدى. حالىقتىڭ سالت-ساناسىن مانسۇقتايدى. ەلىنىڭ تاريحىن ٴقادىر تۇتپايدى. ەڭ قاسىرەتتىسى سول، ەلىندە بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ٴوز ۇلتىنىڭ ماقسات-مۇراتى تۇرعىسىنان ەمەس، باسقا ٴبىر ەلدىڭ كوزقاراسى مەن دۇنيەتانىمى بيىگىنەن قارايدى. سوندىقتان ٴوز ۇلتى بىلاي تۇرسىن، ٴوزىن تۋعان اتا-اناسىن تانۋدان قالاتىن بەيشارا ماڭگۇرتكە قاراعاندا كوزقامان الدە قايدا قاۋىپتىرەك. وسى جاعداي جانىمدى قاتتى قينايدى» دەپ كۇرسىنگەن ەكەن.

1917 جىلى قازان رەۆوليۋسياسىنان كەيىن، ۆاتنيكتەر مەن كوزقامانداردىڭ (كوممۋنيستەر مەن كومسومولدار) قولىنا عايىپتان تايىپ بيلىك ٴتيىپ، ولار «سوۆەت وكىمەتى» دەيتىن شەكسىز قاتىگەزدىكپەن ۋلانعان جاۋىزدار مەملەكەتىن قۇرىپ الدى. ال ونىڭ ارتى جانتۇرشىگەرلىك گەنوسيدكە اينالىپ كەتتى. سوۆەت وكىمەتى ەل قامىن ويلاعان جاقسىلارىمىزدىڭ اتىپ-اسىپ باسىن جۇتتى، تىرىلەرىنىڭ ٴۇنىن ٴوشىرىپ، تۇقىرتتى، كولحوزدىڭ قويىن باقتىرىپ، قويماسىن كۇزەتتىرتتى، وعان كونبەگەندەرىن يتجەككەنگە ايداتىپ، تاۋىستى.

رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 1927-1953 جىلداردىڭ اراسىنداعى قىزىل تەررور كەزىندە كسرو-دا 40 000 000 ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. «رەۆوليۋسياعا قارسى ارەكەت» دەگەندى بىلدىرەتىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابى بويىنشا 3 000 770 ادام سوتتالدى. ونىڭ ىشىندە 642 980 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى، 2 669 000 ادام 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

ال قازاقستاندا 1926-28 جىلدارى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن!» دەگەن اسىرەقىزىل ۇرانمەن جازىلىپ قالعان شولاق بەلسەندىلىك تۇسىندا 2 000 000-نان استام ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەندى. ٴبىر عاسىردا قانشاما ناۋبەتتى كوردىك. بولشەۆيكتەر 1921-1922-1932-1933 جىلداردا جاپپاي اشارشىلىق جاساپ، حالقىمىزدى ۇلتتىق اپاتقا ۇرىندىردى. بۇل زۇلماتتا قازاقتىڭ 42%-ى اشتىقتان قىرىلدى. ياعني ادامىنىڭ باسى ەكى ەسەگە، مالىنىڭ باسى سەگىز ەسەگە كەمىپ كەتتى (سول كەزدە قازاقتاردىڭ سانى 4 000 000-نان استام ەدى (نەگىزىندە 1896-1901 جىلدارداعى ساناق بويىنشا 9 ملن. 84 000)، ال ولاردىڭ مالى 40 ملن.-نان اساتىن).

قازاقتىڭ جارتىسىن ج ۇلىپ كەتكەن اشارشىلىقتار (1921-1922-1932-1933) حالقىمىزدىڭ سانىن وپىرىپ جىبەرسە، 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي رەپرەسسيالار ارىستارىمىزدى قيناپ، قورلاپ، ازاپتاپ، اتىپ ۇلتتىق گەنوفوندىمىزعا اۋىر سوققى جاسادى. ۇلتىمىزدىڭ ساپاسى كەتتى. بەتكە ۇستار ازاماتتارىمىزدان تۇگەلدەي ايىرىلدىق. بۇل گەنوسيد ەمەس پە؟ سوعان تاريحي باعا بەرىلگەن جوق ٴالى. مۇنىڭ ٴبارىن «ۇلتقا قارسى جاسالعان گەنوسيد» دەپ ارنايى زاڭ نەگە قابىلداماي جاتىر مىنا ۇكىمەت؟

قازاقتىڭ xx عاسىردا باستان كەشكەنىن الەمدەگى ساناۋلى ۇلت قانا وتكەردى. ولار - مىنا جارىق دۇنيەدە جوق بولىپ، ٴىزى قالماعان ٴۇندىس تايپالارى (قىزىلوڭدىلەر). «تايپا» دەگەن اتى عانا، ايتپەسە، ولاردىڭ ٴارقايسىسى ٴبىر-بىر قازاق رۋلارىنداي قالىڭ قول، ۇلى جۇرت ەدى. امەريكا شتاتتارى قالىپتاسامىز دەگەنشە، 95-تەن 114 ميلليونعا دەيىن «قىزىلوڭدىلەردى» قىرعىنعا ۇشىراتىپتى... قانشاما مەملەكەتتىڭ حالقى، ەسەپتەي بەرىڭىزدەر؟!

1927-1953 جىلداردىڭ ارالىعىندا 1 ملن. 200 000-نان استام قازاق جات جەرلەرگە اۋىپ، ال ونىڭ ەسەسىنە 1 200 000 ادام قازاق جەرىنە كۇشپەن اكەلىندى. 110 000 ادام سوتتالدى، 25000 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى (ال مىنا كورشىلەرىمىزدە 40 قىرعىز، 7 وزبەك، 1 تۇركىمەن اتىلعان). ودان قالعانىن فاشيستىك گەرمانيامەن بولعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جالمادى. سوۆەت وكىمەتى قازاقتىڭ ٴور مىنەزدى باتىر حالىق ەكەنىن جاقسى ٴبىلدى دە، ماسكەۋ، كۋرسك، ستالينگراد جانە ت.ب. ەڭ اۋىر، قاندى-قاساپ شايقاستارعا اپارىپ سالدى. قازاقستاندا جاساقتالعان (باسقاسىن ايتپاعاندا) ٴ101-شى، ٴ102-شى ۇلتتىق ديۆيزيالاردىڭ جەكە قۇرامىنىڭ 90%-عا جۋىعى مايدان دالاسىندا قىرىلىپ قالعان.

بۇل - ۇلت ازاسى! ونى قايتىپ ۇمىتامىز؟ تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن قازاقتىڭ وبالىن كىم كوتەرەدى؟ قايتپەك كەرەك؟

ول ٴۇشىن - حالقىمىزدى قورلاپ، مازاق ەتكەندەردى قاباقپەن ىقتىرىپ، سەسپەن جىنىن قاعاتىن ايبار مەن قاھار كەرەك، بۇل قازاققا! ال قۇلدارعا قامشى كەرەك! ويتكەنى قۇلدى ٴتاۋباسىنا تۇسىرەتىن تەك قامشى عانا. ٴيا، ٴاي-شايعا دا كەلتىرمەستەن، ٴولىمشى قىپ ٴبىر سابايتىن قامشى!

قر ۇعا اكادەميگى، انتروپولوگ-عالىم ورازاق سماعۇل اعامىز: «ٴبىز ٴوز تاريحىمىز تۋرالى ايتا باستاعاندا ساق پەن عۇنعا بارىپ تىرەلەمىز. ٴبىراق «ساق» ٴسوزىنىڭ بالاماسى سكيف ەمەس، گرەكتىڭ «سكەت» دەگەن ٴسوزى ەكەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. سەبەبى، ونى ورىستار دۇرىس اۋدارماعان. ٴوز تىلدەرىنە ىڭعايلاپ «سكيف» دەپ ايتقان. سودان ٴبىزدىڭ عالىمدار «سكيف» دەگەن ٴبىر تايپا، «ساق» دەگەن ٴبىر تايپا دەپ قاراستىرىپ ٴجۇر. كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىندە «سكيف» ٴسوزى «ۆارۆار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە، يتاليانىڭ سولتۇستىگىندە «سكيف» دەگەن ٴسوز - وڭباعان، جاعىمسىز، جەككورىنىشتى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى» دەيدى.

مىنە، سول ساقتار تۋرالى كونە گرەك تاريحشىسى گەرودوتتىڭ جازىپ قالدىرعان قامشى تۋرالى (زەرتتەۋشى-جۋرناليست قايرات بەكەن ۇلى دايىنداعان) مىنا ٴبىر اڭىزىنا قۇلاق تۇرەيىكشى: «ەلۋ جىلداي جورىقتا جۇرگەن ساق جاۋىنگەرلەرى كۇندەردىڭ كۇنىندە ەلىنە ورالادى. ال ۇزاق جىل ەرلەرىن كۇتىپ، حابار بولماعان سوڭ، ايەلدەرى وزدەرىنىڭ قۇلدارىنا ٴتيىپ، ولاردان بالا تۋادى. ساق جاۋىنگەرلەرى ەلدىڭ شەتىنە جەتكەندە، قۇلدان تۋعاندار قولدارىنا قارۋ ۇستاپ شىعىپ، باتىرلاردى ەلگە كىرگىزبەي سوعىس سالادى. ايقاس ۇزاققا سوزىلىپ، قۇلداردى جەڭە الماعان ساقتار كەڭەس قۇرادى. سوندا ٴبىر داناگوي قاريا: «ەي، ساق جاۋىنگەرلەرى، وسى ٴبىز نە ىستەپ ٴجۇرمىز؟ قاراڭدارشى، ٴوز قۇلدارىمىزبەن سوعىسىپ جەڭە المادىق. ويتكەنى، ٴبىز قارۋمەن سوعىسقاندىقتان ولار وزدەرىن تەڭ ساناپ، جەڭىس بەرمەي ٴجۇر. بار قارۋ-جاراقتارىڭدى تاستاپ، ولارعا قامشى الىپ شىعىڭدار. ولار قامشىنىڭ سۋىلىن ەستىپ، وزدەرىنىڭ قانىنداعى قۇلدىق قاسىرەتىن ەستەرىنە ٴتۇسىرسىن» دەپتى. ساقتار بۇل كەڭەستى ماقۇل كورىپ، قامشىمەن قۇلدارعا قارسى شىعادى. قامشىنىڭ سۋىلداعان ىسىلىن ەستىگەن قۇلدار شايقاستى ۇمىتىپ، قاراداي ەسى شىعىپ، مايداندى تاستاپ، قاشا جونەلىپتى. ٴسويتىپ، ساقتار قامشى ارقىلى قۇلداردىڭ جادىنا سىڭگەن ۇرەيدى وياتقان-مىس» دەپ.

اتالارىمىز «جاۋ جاعادان العاندا، يت ەتەكتەن» دەگەن. وكتەم پيعىلدى ورىستى اكەسىندەي كورەتىن شاتالاردىڭ تۇقىمى - ۆاتنيكتەر مەن كوزقاماندار ارامىزدا ٴجۇر. ولاردىڭ ۇستىنە ەۋروپاشا كوستيۋم كيگىزىپ، استىلارىنا دجيپ مىنگىزۋگە بولادى، ال اقىلىن، جانىن، قانىن وزگەرتۋ ەش مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. ويتكەنى ۆاتنيكتەر مەن كوزقامانداردىڭ رۋحى ٴۇش عاسىرعا جۋىق ابدەن ەزىلىپ-جانشىلىپ، تاپتالعاندىقتان، ولار بويلارىن جايلاعان ۇرەي مەن قورقىنىشتان ٴومىرباقي ارىلا المايدى ەكەن.

كەزىندە رۋحى ٴتۇسىپ كەتكەن تۇتاس ٴبىر ۇلتتى تىزەرلەپ قالعان جەرىنەن تىك تۇرعىزعان اتاتۇرىك ولاردىڭ نامىسىن: «تۇرىك بولىپ تۋعانىڭا ماقتان»، – دەپ قامشىلاپتى.

بىلايشا ۆاتنيكتەر مەن كوزقامانداردىڭ كەسكىن كەلبەتى قازاق بولعانىمەن ٴتىلى مەن ٴدىلى، رۋحاني قۇندىلىعى مەن جان قۇمارى، ق ۇلىق-قۇلقىنى مۇلدە بولەك، بوتەن ٴارى سىر-سۇمدىعىن ىشىنە تىققان سۇرقيا، قاتىگەز، قورقاق تا جالتاق (سونىڭ ٴبارى قۇلدىق سانادان). اباي اتامىزدىڭ:

«باس-باسىڭا بي بولعان وڭكەي قيقىم،
مىنەكي بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن.
وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن،
ٴوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ٴوز ىرقىڭ»،

-دەپ، مەيلىنشە تۇڭىلەتىنى بار ەمەس پە؟

الەم تاريحىندا قۇلدار جايلى جازىلعان مارگارەت ميتچەللدىڭ «جەلمەن ۇشىپ كەتكەندەر» (ۋنەسەننىە ۆەتروم) كىتابىنداعى قۇلدار بوستاندىق الىپ، ٴبىر جۇما ماز-مەيرام بولىپ تويلاعاننان كەيىن، قارىن اش، امال جوق يەلەرىنە قايتىپ كەلمەۋشى مە ەدى: «مەم، قوجايىنعا ايتىڭىزشى، مەنى قايتا السىن» دەپ؟! بۇلار قۇلدار عوي. بىزدەگى شاتالار دا تاپ سونداي. ورىستىڭ وتارى بولعان كەزدەگى قۇلدىق سانا ولاردىڭ جاندارىن اۋىستىرىپ، قاندارىن بۇزىپ جىبەرگەن. سول سەبەپتەن ادامي قاسيەتتەرى توزعان، ازعىنداعان، جوعالعان، وتىرىكشى، ساتقىن، جالعان نامىسشىل، وزىندىك پىكىرلەرى جوق نادانعا اينالعان. ال نادان دەگەن كىم؟

«كوپ ايتسا – كوندى.
جۇرت ايتسا – بولدى.
ادەتى نادان ادامنىڭ»،-

- دەمەي مە، تاعى دا سول اباي اتامىز؟!

قازىرگى بيلىك باسىندا وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ دە سول ۆاتنيكتەر مەن كوزقاماندار بيلەگەن زاماندا قازاقتىڭ «قانىن باۋىزداماي ىشكەن، جانىن ولتىرمەي العان» (بۇھار جىراۋ)، ٴسويتىپ بارىپ ٴوز تۋعان ۇلتىنىڭ ساناسىن ۋلاپ، باسىن جالماعان ورىسشىل، ماسكەۋشىل-قىزىل كوممۋنيستەر مەن لەنينشىل-قىزىل كومسومولدار ەكەنى دە بارشا الەمگە ايان. ٴبىر كەزدەرى وسى سابەتتىڭ (سوۆەت وكىمەتى) تۋىنىڭ ٴتۇسى قىزىل ەكەنىن كورگەندە، ەل بىردەن: «…قان كوپ توگىلەتىن سياقتى-اۋ» دەپ ٴىش جيعان كورىنەدى.

سويتكەن سسسر قۇلاپ، دۇنيە قيراپ قالدى. وسى قيراندىنىڭ اراسىنان اياققا تۇرۋ كەرەك بولدى. ٴتاۋبا، قازاقستانىم تاۋەلسىزدىك الدى. بۇگىندە ٴوز قوتىرىمىزدى ٴوزىمىز قاسىپ، ٴوز جارامىزدى ٴوزىمىز جالاپ جازا باستادىق.

ٴبىرازدان سوڭ ەلباسىمىز 2012 جىلدى - اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ ٴۇشىن «ۇلتتىق قاسىرەت جىلى» دەپ اتاپ ٴوتۋدى تاپسىردى.

ٴبارىمىز دە بىلەمىز، ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سورلى، ەڭ سوراقى تاپ – پرولەتاريات بولعانىن، ال ولاردى باسقارعان كوممۋنيستەر مەن كومسومولدار ەكەنىن. ەندى مىنە، اراعا التى جىل سالىپ بارىپ، حالقىمىزدىڭ تەڭ جارىمىنان استامىن قىرىپ (1921-1922-1931-1933ج.ج.) اشارشىلىققا ايرىقشا ۇلەس قوسقان قانقۇيلى كومسومولداردى ەسكە الىپ 2018 جىلدى - «كومسومولدار جىلى» دەپ اتادى. بۇل دەگەنىمىز - جان-دۇنيەسى شىرقىراپ، توزاق وتىنا كۇيگەن قايران قازاقتى باسىنۋ، ٴتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتى مويىنداماۋ ەمەس پە؟ سۇمدىق-اي! «شىركىندە وي بولسايشى سەزەت دەگەن» (اباي). بيلىكتىڭ، حالىقتىڭ وكىلىمىز. الدەقاشان ولگەن «كومسومول» دەگەن اكەمىزدىڭ كەبىنىن كوردەن قازىپ الىپ شىعىپ، كوتەرگەنىمىز ۇيات بولماسىن! «ەل نە دەيدى» دەگەن تۇيسىك-تۇيتىك بولساشى وزدەرىندە؟! تويلاعىلارى كەلسە، اكەلەرىنىڭ مەرەيتويىن وتباسىندا تويلاسىن، جۇرت الدىندا جالباڭداتپاي!

ٴيا، كەدەي-كەپشىك، ايەل زاتى قۇتىرىپ، ەتەك-جەڭىن ٴتۇرىنىپ، كومسومول اتانىپ شىعا كەلگەن باياعى دا ٴبىر زامان بولعان. قازاق سول دەلق ۇلىلاردىڭ تابانىنا جانشىلىپ، جەر بەتىنەن قۇرىپ تا كەتە جازداعان... سوندا مىنا جەتەسىزدەر سول ٴزانتالاقتاردىڭ قىلىعىن قازاقتىڭ ەسىنە تۇسىرگىسى كەپ سۋساپ وتىر ما؟ قىزىل جۇيەنىڭ ٴارۋاعىن قايتا تىرىلتكىلەرى كەلىپ ٴجۇر مە؟ قازاق ولاردى ٴتۇتىپ جەيدى عوي!

اۋ، كومسومولدار دەگەنىڭ - كەشەگى كوممۋنيستەردىڭ ٴىنىسى ەمەس پە قولدارى قان ساسىعان؟ ال كوممۋنيستەر مەن فاشيستەردىڭ ەش ايىرماشىلىعى بولماعانى بۇكىل الەمگە ايگىلى. بۇلار – تاۋەلسىزدىكتىڭ قاس دۇشپاندارى! ولاردىڭ قازاق ۇلتىن قۇرتۋعا سىڭىرگەن قانقۇيلى ەڭبەكتەرىن حالىق ٴəلى ۇمىتا قويعان جوق. «كوممۋنيست بولىپ تۋعاندار، كوممۋنيست بولىپ ولەدى» دەگەن ٴسوزدى سەركبولسىن ٴابدىلدين اعامىز ايتىپ پا ەدى؟ وتە دۇرىس ايتقان! قۇداي ساقتاسىن. ولاردىڭ جانازاسىن شىعارىپ، جەرلەگەنىمىزگە جيىرما سەگىز جىل وتسە دە، مىنا نەمەلەر «كومسومولدار جىلى» دەگەن بىلجىراقتى تويلاپ، ٴوز قۇسىقتارىن وزدەرى جالاپ ماز-مەيرام. بۇل سوراقىلىقتىڭ، ماڭگۇرتتىكتىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە؟

«جات قورانى كۇزەتكەن، قارتاڭ شالدا سانا جوق...» (اباي.) دەگەندەي، ساۋدىراعان سۇيەكتەرى مەن قاڭىراعان قاڭقالارى انا عاسىردا (xx ع.) قالعان كوممۋنيستەر پەن كومسومولداردىڭ 70 جىل بويىنا ايتىپ كەلگەن يدەولوگيالىق كونسترۋكسيالارىنىڭ پارشا-پارشاسى شىعىپ، وزدەرىنىڭ كوزدەرى تولىق قۇرىماي، ٴبىز كەلەر ۇرپاعىمىزعا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلى مۇراتتارى تۋرالى سەندىرىپ ەشتەمە دە ايتا المايمىز. قازاققا تەز ارادا تولىق مانىندە دەكولونيزاسيا (وتارسىزداندىرۋ) قاجەت!

ٴبىز بىلىعى كوپ كەڭەس وداعىنىڭ قازاق حالقىنا ويلارىنا كەلگەنىن جاساعان قياناتتارىن اشىق ايتىپ، 1917 جىلعى قازان رەۆوليۋسياسىنان باستاپ، تاپ جاۋلارىن انىقتاۋ، كوللەكتيۆتەندىرۋ، حالىق جاۋلارى دەگەنى، اشارشىلىقتارى، ۇلى وتان سوعىسى، تىڭ يگەرۋى بار ٴبارىن دە «گەنوسيد» دەپ تانىمايىنشا - تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاريحى تولىققاندى جانە اقيقاتشىل بولمايدى.

ٴسوزى مايدا، قادامى ۇساق، ٴبىراق قۋلىعى مەن قاتىگەزدىگى تىم تەرەڭدە جاتاتىن كومۋنيستەر مەن كومسومولداردىڭ انا ٴتىلى دە - ورىس ٴتىلى («گلازا - ۋزكيي، سام - رۋسسكيي»)! ولار ورىسقا تابىنادى. سونىڭ تىلىندە سويلەيدى. ورىس نە ىستەسە - سونى ىستەپ، ورىس نە ىشسە - سونى ٴىشىپ، نە جەسە - سونى جەيدى. ٴوز ۇلتىنىڭ سان مىڭ جىلدىق ٴسالت-داستۇرى مەن رۋحاني جان-دۇنيەسىن بايىتاتىن ەڭ قاستەرلىسى – ٴتىلىن ٴولىپ بارا جاتسا دا مويىندامايدى. ٴتىلى جوعالعان ەلدىڭ ٴوزى دە جوعالاتىنى قاپەرلەرىنە دە كىرمەيدى. ولاردىڭ ويى مەن بويىنا ورىستىڭ رۋحى بارىنشا سىڭىرىلگەن. قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جەك كورەدى. بۇلاردىڭ بەتى تىم قاتتى. تۇپكى پيعىلدارى - ورىس بيلىگىنە قۇلاق كەستى قۇل بولۋ. ولار قازاققا ەمەس، ورىسقا باس ۇرىپ قىزمەت ەتۋدى – وزدەرىنە اسا زور مارتەبە سانايدى!

رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى تاڭدا ورىس ٴتىلىن ماقتان تۇتاتىن ەكى-اق حالىق قالىپتى. ٴبىرى – مادەنيەت، ٴبىلىمى ارتتا قالعان، ٴتىلى، عىلىمى دامىماعان چۋكچالاردا ورىسشا سويلەۋ ٴالى كۇنگە دەيىن «مودىدان» شىقپاپتى. ولار «ورىس تىلىندە جاقسى سويلەگەن سايىن ٴبىلىمدى بولىپ كورىنەمىز» دەپ ويلايدى ەكەن. چۋكچالارمەن قاتار بىزدەگى شاتالار دا ٴدال وسىنداي پىكىردە. ال ٴبىز سونىڭ ٴبارىن كورە، بىلە تۇرا ەنجارمىز، سەلقوسپىز، سامارقاۋمىز. سول ادەتىمىز ىزىمىزدەن ىلەسىپ كەلەدى...

«سك-دا ىستەيتىن، ٴوزى قازاق، ٴبىر فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى: «قازاقتىڭ جىگىتتەرى دومبىراعا اۋەستەنبەۋى كەرەك. ەگەر مادەنيەتتى، كاسىبي مۋزىكانت بولعىلارىڭ كەلسە، ورىستىڭ بالالايكاسىن ۇيرەنىڭدەر» دەپ ايتقان داۋىسى ٴالى قۇلاعىمدا» - دەپ، شوشىنا ەسكە الادى اكادەميك ورازاق سماعۇل اعامىز.

مىنە، بۇل - قازاقتىڭ شاۋجايىنان الىپ، ەلى مەن جەرىن تاباندارىمەن تاپتاپ، ەزىپ-جانىشتاپ تاستاۋعا مەيلىنشە اۋەس تۇراتىن ۆتنيكتەر مەن كوزقامانداردىڭ قىلىعى! ٴبىراق سولاردىڭ ٴبارى دە قازاق، ٴبىراق قازاقتى مەنسىنبەيتىندەر. شىعىستىڭ عۇلاماسى ومار حاييام ايتادى عوي: «ادامنىڭ ساناسى قانشالىقتى تومەن بولسا، ول مۇرنىن سونشالىقتى اسپانعا شۇيىرەدى. مەنى ادامنىڭ كەدەيلىگى ەمەس، ونىڭ ويى مەن جانىنىڭ كەدەيلىگى قىنجىلتادى» دەپ.

سوندا «قازاق بولايىن دەسە - ٴتىلى جوق، ورىس بولايىن دەسە - ٴتۇرى جوق، بۇل ٴوزى نەتكەن بەيشارا حالىق ەدى» - دەيسىڭ، كەيدە كۇيىنىپ؟! زامانىمىز ٴبىر، جۇتقان اۋامىز ورتاق بولسا دا، ٴوز ەلىنىڭ ٴتىلىن بىلۋگە اقىلى مەن ازاماتتىعى جەتپەگەن كورسوقىر شەندى-شەكپەندىلەردىڭ قازاققا زيان بولماسا، پايدا اكەلمەسى انىق. ٴتىپتى «باس-باسىمىزعا بي بولىپ» (اباي)، قىرىق پىشاق بولىپ ٴبولىنىپ «انا قوعام، مىنا قوعام» دەپ مىڭ جەردەن باقىرىپ-شاقىرساق تا، اينالىپ كەلگەندە، ٴبارى ٴبىر قازاقتىڭ شارۋاسى ەمەس پە؟ اتتەڭ! «ەلدىڭ تۇرمىسىن، ٴتىلىن، مىنەزىن بىلمەگەن كىسى كوش باسىن دا الىپ جۇرە المايدى» دەمەي مە، الاش ارداقتىسى ٴاليحان بوكەيحان دا؟!

سونسوڭ «كəپىر توق بولسا، مۇسىلمان تىنىش» دەگەن مىنا ٴبىر كەرەعارلىقپەن قايتىپ كەلىسەرسىڭ؟ بۇل - قازاقتىڭ اۋزى-مۇرنىن جاۋىپ تاستاپ، ورىستىڭ سويىلىن سوعاتىن سىلتاۋ ٴسوز. ايگىلى ٴماشھۇر ٴجۇسىپ اتامىز: «ادامنىڭ ەڭ ازعىنى اكەسىن ولتىرگەنمەن دوس بولادى، ەڭ جامانى قاتىنىنىڭ ويناسىمەن دوس بولادى» - دەپتى. ٴبىز ولارعا قازاق اتامىزدى ٴولتىرىپ، قازاق انامىزدى ازاپتاعانداردى قيىپ تۇسەر قىلىش ەكەنىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك.

ويتپەگەندە ٴبىزدى كىم كورىنگەن باسىنىپ ٴبىتتى عوي. قازاقستانعا كەلگەن كەز كەلگەن شەتەلدىك بىر-ەكى ساعاتتان كەيىن-اق بۇل ەلدە قازاق ٴتىلىن ٴبىلۋدىڭ تۇككە قاجەتتىلىگى جوق، تەك ورىس ٴتىلىن بىلسەڭ، جەتەتىنىن بىردەن تۇسىنەدى.

ال قر كونستيتۋسياسىندا «ورىس ٴتىلى - رەسمي ٴتىل» دەگەن بولەك ستاتۋس جوق، ول بولماعاندا. سولاي دەپ، ٴبىزدى ەڭ باسىنان جاڭىلىستىرىپ، سەندىرىپ قويعان. شىن مəنىندە تەك مەملەكەتتىك تىلدە مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرۋ تالابى عانا بار!

قر كونستيتۋسياسىنىڭ ٴ7-شى بابىندا: «مەملەكەتتىك ۇيىمدا قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ٴتىلى قولدانىلادى» دەگەنى ول «رەسمي ٴتىل ستاتۋسى» ەمەس، تەك سول ۇيىمداردا قازاق تىلىمەن قاتار پايدالانۋعا بولادى دەگەن ٴسوز. ال قر «ٴتىل تۇرالى» زاڭىنىڭ ٴ11-شى بابى بويىنشا ازاماتتاردىڭ بارلىق قويىلعان سۇراقتارىنا تەك قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرۋگە قۇقىلى. ورىس تىلىندە جاۋاپ بەرۋ بىردە ٴبىر قۇجاتتا مىندەتتەلمەگەن.

وسى ارادا قوجاناسىردىڭ قىلىعى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. بىردە قوجاناسىر: «شاحقا 30 جىلدىڭ ىشىندە ەسەكتى ادامشا سويلەتىپ بەرەمىن دەگەنىم، وعان دەيىن ٴيا ەسەك ولەدى، ٴيا شاح ولەدى، ٴيا مەن ولەمىن دەپ ايتسام، ودان ەشتەمە وزگەرمەيدى» دەگەن ەكەن. سوندا ٴبىز «نە شاح ولەدى، نە ەسەك ولەدىمەن» وسىلاي جۇرە بەرەمىز بە؟ شىدامنىڭ دا شەگى بار ەمەس پە؟

كەيدە ماعان وسىلار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن رەسەي تاۋەلسىزدىگىمەن شاتاستىرىپ العانداي كورىنەدى دە تۇرادى. بۇلار قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحىن دا رەسەي ولشەمىمەن عانا باعامدايدى، سول سەبەپتەن دە ٴبىزدىڭ بۇگىنگى تاريحىمىزدا وتىرىك كوپ. ويتكەنى ٴبىز 1991 جىلدان باستاپ جەكە ەل بولعان سوڭ دا، بيلىكتەگى ۆاتنيكتەر مەن كوزقامانداردىڭ الىمجەتتىگىنەن ٴوز تاريحىمىزدى ٴوز كوزقاراسىمىزبەن جازا الماي، ەڭ سەنىمسىز، بۇرمالانعان ورىس تاريحىنىڭ ىزىمەن لاجسىزدان جۇردىك. ال ورىس تاريحىندا شىندىقتان بۇرىن ساياسات ٴجۇردى، ورىستاردىڭ ىڭعايىمەن بىزدە سولاي كەتتىك! ٴسويتىپ قازاق تاريحى تۋرالى جازىلدى. ٴبىراق وتە از جازىلدى جانە جالعان جازىلدى.

بىزدەگى مۇنداي احۋال جايلى الەمنىڭ ەڭ كورنەكتى ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ٴبىرى، ٴۇندى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىسى، ٴۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىڭعى پرەمەر-مينيسترى دجاۆاحارلال نەرۋ: «ٴۇندىستاننىڭ تاريحى اعىلشىنداردىڭ كوزىمەن جازىلدى» دەگەن ەكەن.

ال جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن دە «ٴبىزدىڭ تاريح ولاي ەمەس، بىلاي» دەپ، جوعارىداعى داۋرىقپا، كوكەزۋ باسشىلارعا ٴباسپاسوز ارقىلى وي-پىكىرىڭدى عىلىمي تىلدە دايەكتەسەڭ دە سەنىمەن ساناسا الماي، «جاۋ» كورەدى. بۇل ارينە، سوۆەتتىك كەزەڭنەن جۇققان دەرت قوي، ەشقاشان ەمدەلمەيتىن...

ٴيا، ٴبىر ٴىزدى ويلاۋ قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيتىنىن ول پاقىرلارىڭ سەزبەيدى-اۋ، سەزسە دە، سەنىڭ ايتقان ٴبىر اۋىز سوزىڭە بولا شالا ٴبۇلىنىپ، پىسكەن قاۋىنداي شارت-شۇرت جارىلىپ جاتقانى. ال تيىسىنشە، دارەجەسى وزىنەن ٴسال-پال جوعارى الدەبىرەۋ ەسكەرتۋ جاساسا، «ٴلاپپاي، تاقسىر!» - دەپ، شىبىنداعان اتتاي باس شۇلعي بەرەدى. مۇنداي مۇندارلاردى ٴبىزدىڭ قازاق: «سۋدى قانشا ساپىرساڭ دا ماي بولمايدى» دەمەۋشى مە ەدى؟!.

ٴبىراق بۇلارعا «حالىقتىڭ اتى كەرەك قوي، يا ماقتاۋعا، يا بوقتاۋعا» (اباي) دەگەندەي، ۆاتنيكتەر مەن كوزقاماندار ٴبىر كەزدەرى تۋعان ۇلتىن باسقالارعا جىعىپ بەرىپ كەلگەنىمەن، قازىرگى كۇنى ٴوز السىزدىكتەرى مەن يتتىكتەرىن بۇركەمەلەپ، جاسىرۋ ٴۇشىن - ەلدى قىزىل سوزبەن الداپ-ارباپ (بۇلبۇلداي قۇيقىلجىتا سايراپ)، ابىروي مەن اتاقتىڭ دا، ەن بايلىقتىڭ دا ۇستىندە بەلشەلەرىنەن بىلىعا باتىپ، قاققان قازىق سياقتى ٴمىزباقپاي، مىعىم وتىر. انا ٴبىر گيەنا دەيتىن نە يت تۇقىمداسقا، نە مىسىق تۇقىمداسقا جاتپايتىن جىرتقىش اڭ بار عوي، مىنە، بۇلار دا سول سياقتى. ولار ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە، ورىنتاقتارىن جوعالتقان جوق. كەرىسىنشە، ەشقايسىسىنىڭ دا مۇرتى قيسايماي، سول قالىپتارىمەن-اق ەسكى توندارىن تەرىس اۋدارىپ (جاڭارتىپ) كيە سالدى. دالىرەگى 1991 جىلعا دەيىن - قىزىل تۋدىڭ استىندا قىزىل شاپان جامىلىپ الىپ داۋرىققان بولسا، 1991 جىلدان كەيىن - كوك تۋدىڭ استىندا كوك شاپان جامىلىپ الىپ ۇرانداتىپ ٴجۇر. ايگىلى «مالينوۆكاداعى توي» دەگەن كينوداعىداي اقتار كەلسە - اق قالپاق، قىزىلدار كەلسە - قىزىل قالپاق كيىپ الاتىن...

جاپپاي پارتبيلەتتەرىن قۇرتىپ، اپ-ساتتە ۇلت سۇيگىش، دەموكرات بولىپ شىعا كەلىپ، سالا-قۇلاش سوزدەرىمەن تاۋەلسىزدىكتى ماداقتاي جونەلگەن حامەلەوندار (قۇبىلعىش كەسىرتكەلەر) 28 جىل بويى بيلىكتە. بارىنەن دە ولاردىڭ وتارشىل يمپەريا قۇلاسا دا، ونى قايتا ٴتىرىلتۋدى كوكسەيتىندەرى ٴقاۋىپتى!

بۇلار - سىرت كوزگە ٴبىلىمدى، بىلىكتى، قازاقشىل سياقتى كورىنگەنىمەن، قىزمەت جاعىنان دا، ٴبىلىم جاعىنان دا، ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ ٴستيلى جاعىنان دا بىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايتىن بۇگىنگى بيلىكتىڭ شىنايى بەت-پەردەسى دە!

دانا حالقىمىز: «باق بىرەۋگە تاۋىپ قونادى، بىرەۋگە اۋىپ قونادى، تاۋىپ قونعانى ەسەيتەدى، اۋىپ قونعانى ەسىرتەدى» دەيدى. مىنا ۆاتنيكتەر مەن كوزقامانداردى ەسىرتىپ، ٴبوستىرىپ جۇرگەن دە سول اۋىپ قونعان باق قوي.

ولاردىڭ ٴبولمىس-بىتىمى ورىستانىپ كەتكەن، وزدەرىن تەك ورىس ۇلتى ساناپ، سول ورىستىڭ دۇنيەتانىمىمەن ٴومىر سۇرەدى. مۇنداي مىسكىن كەيپىندەگى پاقىرلاردى باسقالاردان اجىراتىپ تۇراتىن باستى بەلگىلەرى مىناداي: ورىس مىنەزدى، قازاقشا سويلەگەنىمەن ورىسشا ٴتۇس كورەدى، ورىسشا ويلايدى، بالالارىن، نەمەرەلەرىن جانە ت.ب. تۇقىم-جۇراعاتىن ورىسشا وقىتادى. سودان ورىسشا ويلايتىندار قايدان قازاق بولىپ جارىتسىن، قازاق بولماعان سوڭ، قازاققا جانى قايدان اشىسىن؟! كەزىندە قىزىل-كوممۋنيست كولبيننىڭ «ٴبىز ورتالىققا 95% بەرەشەكپىز» دەپتى. سوندا ٴۇش عاسىر بويى بورىشىنان قۇتىلا المايتىنداي ورىس قازاق حالقىنا نە جاقسىلىق جاساپ قويدى ەكەن، ٴا؟.

الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى: «ورىس تاربيەسىن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرى بولا المايدى» دەيدى. مىنە، ەڭ قورقىنىشتىسى دا سول! ولار سۇيەكتەرىنە تاستاي باتىپ، سۋداي سىڭگەن جيركەنىشتى ادەتتەرىن ولە-ولگەنشە تاستاي الماي، بۇرىنعى قوجايىنىمەن وزىنەن شەنى جوعارىلاردىڭ الدىندا قيسىنى كەلسىن-كەلمەسىن، ٴجونسىز جاعىمپازدانىپ، قۇلداي جورعالايدى. ويپىرىم-اي، دەسەڭشى، قوجايىنىنىڭ قاباعىن باعۋدا قۇلدان سۇڭعىلا بار ما ەكەن، ٴسىرا؟

ۆاتنيكتەر مەن كوزقاماندار ەسكىرىپ-شىرىگەن سوۆەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تاعىلىق ساياساتىن ٴالى كۇنگە دەيىن بويلارىنا تۇمارداي كيە تۇتىپ، ومىرلىك قاعيداداي جاتا-جاستانا ۇستانىپ كەلەدى. قازاققا ويلارىنا كەلگەنىن جاساپ، «شاش ال دەسە، باس الىپ»، توبەمىزدە تايراڭداپ جۇرگەن مۇنداي جاندايشاپتار مەملەكەتىمىزدەگى باسقارۋ اپپاراتتارىنىڭ بارلىق ساتىلارىندا دا قونجيىپ وتىر. ەڭ قورقىنىشتىسى بۇل توپ – قازاق ٴۇشىن وتە ٴقاۋىپتى توپ! ولار قارا باسىنىڭ قامى ٴۇشىن، كەز كەلگەن كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ سويىلىن سوعىپ كەتەدى. تەك انا استىنداعى ساسىق ورىنتاق ٴۇشىن عانا ٴومىر سۇرەدى. ونىڭ ۇستىنە ٴوز اۋلەتتىك ستاتۋستارىن ساقتاپ-قورعاماققا بەكىنىپ، بىر-بىرىمەن قۇداندالى بولىپ العاندىعى تاعى بار! تۇنىپ تۇرعان ترايباليزم، جەرشىلدىك، رۋشىلدىق، تامىر-تانىس، قۇدا-جەكجاتتىق بولىپ كەتتى. «كوماندالىق پرينسيپ» دەگەن بالە بارشامىزدى شارشاتىپ ٴبىتتى!

بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسىنا تۇرپىدەي ٴتيىپ جۇرگەن كونەدەي كوپ ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى عانا.

قازاق قوعامى ٴۇشىن ەڭ باستى مۇددە - ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق. ٴبىراق قازاقستانداعى ورەكەڭدەر مەن شاتالاردىڭ تەك رەسەي تەلەارنالارىن قوسىپ الىپ، سول الەمدە ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقالى قاشان. مەن ولاردىڭ ەكى تىلدە سايراعان وتاندىق ارنالارىمىزدىڭ بەتىن اشىپ تا قارامايتىنىنا سەنىمدىمىن. ولار الدە ٴبىزدى وزدەرىنە تەڭ كورمەيدى مە، قازاقشا دا جاق اشپايدى؟! ال قازاقشا كورەتىندەرگە اتا جاۋىنداي ۇدىرەيە قارايدى. بۇل ەندى، بۇگىنگى قازاقتىڭ كۇيىندە، ەگەمەندىگىمىزگە جاسالعان وپاسىزدىققا پارا-پار قىلىق دەسە بولعانداي. سوندىقتان دا ٴبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا نۇقسان كەلتىرىپ، ەل ٴىشىن الا تايداي بۇلدىرەتىن جالعىز فاكتور - رەسەيدىڭ اقپاراتتىق ەكسپانسياسىنا رەسمي بيلىك ۇزىلدى-كەسىلدى تۇردە تىيىم سالۋى كەرەك تە، ەل مۇددەسىن ٴبىرىنشى ورىنعا قويۋى قاجەت دەپ سانايمىن!

وتكەن 2017 جىلدىڭ ايتۋلى وقيعالارىنىڭ ٴبىرى پرەزيدەنتىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ جاريالانۋى بولدى.

ٴبىراق «رۋحاني جاڭعىرۋ» ٴۇشىن ادامدا ٴسوز بوستاندىعى، رۋحاني ازاتتىق، تاۋەلسىزدىك بولۋ كەرەك ەمەس پە؟ نەگە تەحنولوگيالىق توڭكەرىس اقش-تا عانا بولىپ جاتىر؟ گۋگل، فەيسبۋك، امازون، تەسلا جانە ت.ب. تەحنولوگيالىق الىپتار، سۋكەربەرگتتەر نەگە امەريكادا پايدا بولدى؟ سەبەبى، ازاتتىق بار ول ەلدە. «بەتىڭ قيسىق بولسا، ايناعا وكپەلەمە» (ن.گوگول) دەيدى. ٴبىزدىڭ بۇل جۇيەدە سۋكەربەرگتتەر شىقپايدى، ماشكەۆيچ، وتەمۇراتوۆ، شوديەۆ جانە تس.س. عانا شىعادى. سوندىقتان دا قازاقستاندا امەريكاداعىداي تەحنولوگيانىڭ بىردە-بىرى پايدا بولماي جاتىر. بىزدىكى – تەك كوشىرمە، ازىرگە ٴبىر دە ٴبىر اتاقتى قازاق برەندى جوق. سەبەبى بىزدە ازاتتىق جوق!

1868 جىلى جاپونيادا «مەيدزي رەستاۆراسياسى» ٴجۇردى. بۇل ەل ارتتا قالعان اگرارلىق ەل بولاتىن. مىنە، سولار باس-اياعى 30 جىلدا ازياداعى ەڭ مىقتى مەملەكەتكە اينالىپ شىعا كەلدى. 1904-1905 جىلعى سوعىستا رەسەي يمپەرياسىن تاس تالقان ەتتى. مىنە، بۇل - رۋحاني جاڭعىرۋ.

ايتسە دە قازاق ٴۇنسىز قالعان جوق. xx عاسىردىڭ باسىندا ٴاليحان بوكەيحان باستاعان الاش ارىستارى جاپونيانىڭ مەيدزي رەستاۆراسياسىنا ۇقساس باعدارلامانى ۇسىندى. «جاپوندار سياقتى وزىق، دامىعان ەل قۇرامىز. بولشەۆيكتەردىڭ جولىمەن جۇرمەيمىز، ونى قولدامايمىز» - دەدى. ٴبىراق شاتالار قۇرعان وزبىر وكىمەت الاشتىڭ جولىنا قارا تاس قۇساپ كەسە كولدەنەڭ جاتىپ الدى. شىركىن-اي دەيسىڭ، سول كەزدە ولاردىڭ اسقاق ارمانى ورىندالىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزدە عوي، ٴقازىر مۇلدەم باسقا ەلدە تۇرار ەدىك!

ال وڭتۇستىك كورەيادا سامسۋنگ، حيۋنداي، كيا سياقتى اتاقتى برەندتەر ومىرگە كەلدى. بۇل ەل بار جوعى 25 جىلدا الەمنىڭ وزىق ەلىنىڭ قاتارىنا كىردى. ويتكەنى شىن مانىندە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزدى، ينستيتۋسيونالدى وزگەرىستەرگە باردى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» - دەپ وسىنى ايتۋ كەرەك! ال ٴبىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» - دەگەن نە، «رۋكامي، نوگامي قاڭعىرۋ» ما؟ كوپىرمە ٴسوز. بيلىكتىڭ كەزەكتى ۇرانى، بىتپەيتىن فورۋم، جينالىس، توي، كونفەرەنسيا، ناۋقانشىلدىق... ٴبىر ارىلا الماي-اق قويدىق-اۋ! مۇنى رۋحاني جاڭعىرۋ - دەپ قالاي ايتامىز؟ اينالىپ كەتكەن باستىڭ كەرى اينالىپ ورنىنا كەلمەيتىنى سياقتى، جالعان ويلاۋ شىرماۋىنان شىعۋ دا ٴبىزدىڭ بۇگىنگى بيلىكتىڭ قولىنان كەلمەي تۇر. 2030، 2050، 100 ناقتى قادام، باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتكە سوسىن 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ، سيفرلىق قازاقسان 7-20-25 ... ايتا بەرسەڭ، شەگى جوق...

سوندا دا «الەمنىڭ دامىعان ۇزدىك 30 مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا انە-مىنە كىرەمىز» دەپ داۋرىقتىق. ونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ، ازيانىڭ، افريكانىڭ ەڭ وزىق مەملەكەتتەرى بار. ٴبىز سولاردىڭ قاتارىندا بولۋىمىز كەرەك بولعان. بۇل ٴبىزدىڭ ىشكى جيىنتىق ٴونىمنىڭ كولەمى دە سول 30 مەملەكەتپەن دەڭگەيلەس بولۋ كەرەك دەگەن ٴسوز. وكىنىشكە قاراي، ٴبىز 42 ورىننان 30-عا «سەكىرەمىز» دەپ وتىرعاندا 58 ورىنعا كەيىن جىلجىدىق. ٴبىز ەندى 30 ەمەس، 50 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرۋدى قايتا جوسپارلاۋىمىز قاجەت بولار. مۇمكىن «30-دىققا» نە باسقا ٴبىر «وندىققا» كىرەمىز دەپ ۇرانداتا بەرۋدىڭ كەرەگى دە جوق شىعار. ويتكەنى بىزدىكى سياقتى پرەزيدەنتتىڭ قاھارىنان قورىققان مينيسترلەر ستاتيستيكانى قولدان جاسايدى دا جالعان اقپاراتقا نەگىزدەلگەن جۇيەدە كوزبوياۋشىلىق كەڭىنەن ورىن الىپ كەتەدى.

تاعى ٴبىر پارادوكس: ماسەلەن، پرەزيدەنتتىڭ نوتاريالدىق كەڭسەسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن قىرىق قاتپارلى پارلامەنت (جيىنى -155 دەپۋتات، سەناتتا - 48، ماجىلىستە - 107، ونىڭ ىشىندەگى زەينەتكەرلەر سانى - 45) مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى بىلدەي-بىلدەي 59 زاڭدى 2 ايعا جەتەر-جەتپەستە اسىعىس-ۇسىگىس قابىلداي سالادى دا، ەگەر وزدەرى قالاماسا: «ٴ…بىز پارلامەنتتىك بارلىق ٴۇش فراكسيانىڭ وكىلدەرى، پارلامەنت ٴماجىلىسىن مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ وتىرمىز!» دەپ، بەينە ٴبىر پسيحيكالىق كۇيزەلىسكە شالدىققان ادامداي كەتىپ قالادى. ال قالاسا، سول قۇراممەن ساپ-ساۋ قالپىندا قازداي ٴتىزىلىپ قايتا كەلىپ الادى. سوندا نە، مىناۋ سىزدەردىڭ جالاقىلارىڭىز (؟ تەڭگە ؟)، جولىڭىز، سۋىڭىز، جارىعىڭىز، كومۋنالكاڭىز، پاتەرىڭىز، كولىگىڭىز جانە ت.ب. - بارلىعى تەگىن!! مۇنىڭ ٴبارىن سىزدەرگە تولەپ بەرىپ وتىرعان وسى - قازاقستان حالقى!! الدە «جاقسى جاماننىڭ ازىعى» دەپ حالىقتىڭ ۇستىنەن كۇن كورىپ، وسىلاي جۇرە بەرەمىز دەپ ويلايسىزدار ما؟ ٴويتىپ قاعىنا بەرمەڭىزدەر! الگى چۋكوۆسكيي ايتقانداي، «بىزدە قوعام مىڭداعان جىلدار بويى وزگەرمەۋى مۇمكىن، ٴبىراق جاعداي ٴبىر كۇندە وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن» دەپ... سول كەزدە حالىقتىڭ كارىنە ۇشىراپ جۇرمەڭىزدەر، اعالار! اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ تا: «بيلىك قارتاي­دى، قوجىراي باستادى. كوپ تۇرعان سۋدىڭ ساسىپ، بور­سيتىنى ٴتارىزدى ٴبىر جۇيە ۇزاق وتىرعان كەزدە بوساڭسي باستايدى» – دەپتى. ...ەساعاڭ ەسەر ٴسوز ايتپايدى...

مەنىڭ ٴوزىم دە 2013-2014 جىلدارى قازاقستاننىڭ «اق جول» (؟دەموكراتيالىق؟) پارتياسىنىڭ يدەولوگيالىق دەپارتامەنتىن باسقاردىم. ٴتوراعانىڭ كەڭەسشىسى دە بولدىم. بۇل پارتيا - پارلامەنتتەگى ٴۇش فراكسيانىڭ ٴبىرى. سوندىقتان دا مۇنداي ماسەلەلەردى ىشتەي جاقسى بىلەمىن.

مەيلىڭ، سىرتتان جىلا، ىشتەن كۇل. بۇلار - ەلدىڭ جوعىن جوقتايتىن حالىق قالاۋلىلارى ەمەس (ويتكەنى ولاردى حالىق قالاپ، سايلاماعان)، وزدەرىنىڭ ۇجىمدىق جارعىسىنا سايكەس جۇرەتىن ايتەۋىر ٴبىر پارتيانىڭ قالاۋلىلارى (ويتكەنى ولاردى پارتيا قالاپ العان) عانا. ەل سودان قازىرگى دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اتىن بىلمەيدى. مۇنداي «قۇدا دا رازى، قۇداعي دا تىنىش» دەپ وتىرا بەرۋگە ابدەن ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتكەن دەپۋتاتتارعا بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ رەنىشى مەن وكپەسى قارا قازانداي. سەنبەيدى. حالىق ابدەن اشىنعان. ويتكەنى بىزدە ۇلتتىق نەگىزدە قۇرىلعان بىردە-بىر پارتيا جوق، تەك ساياسي تەحنولوگيالاردىڭ كەيىپكەرلەرى عانا بار. بۇلار - ۇلكەن بيلىكتەن جاساندى تۇردە ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان دا نە ساياساتتا، نە رۋحاني دۇنيەدە جارتىمدى دۇنيە جاساۋعا قاۋقارسىز. نەگە ولار حالىقتى جىگەرلەندىرەتىن، قوعامدى وركەندەتەتىن، ەلدىڭ ساناسىنا ساۋلە تۇسىرەتىن، اتقارۋشى بيلىكتى قالعىپ بارا جاتسا، ٴتۇرتىپ وياتاتىن وتتى ٴسوز ايتا المايدى؟ ولار نەگە ٴۇنسىز؟ انا قوجاناسىر ايتىپتى دەيدى: «جۇرتقا نانعا قار جاعىپ جەۋدى ۇيرەتكەن ەدىم، ەندى ٴوزىمنىڭ ٴىشىم اۋىردى» دەپ. تەزىرەك ساۋىعىپ كەتىڭىزدەر دە، (دەپۋتاتتىقتان باسقا) بۇرىڭعى ٴوز كاسىپتەرىڭىزبەن اينالىسىڭىزدارشى!

ايتپەسە «يتتىكپەن مال تاباسىڭ. بۇكىل ٴومىرىڭدى يتتىككە ارنايسىڭ. الىساسىڭ، ج ۇلىساسىڭ. اقىرىندا، بۇكىل ٴومىرىڭ وتكەندە، سول يتتىكپەن تاپقان مالىڭا ٴبىر كۇندىك ٴومىر ساتىپ الا المايسىڭ» دەگەن اباي اتامىزدىڭ ٴسوزىنىڭ كەرىن كەلتىرىپ جۇرەرسىزدەر!

وسىندايدا، الاش ارىسى ٴماننان تۇرعانبايەۆتىڭ: «قازاقتى سالعاننان كوپشىل قىلام دەمەي، اۋەلى ۇلتشىل قىلۋ كەرەك!» دەگەنى ويعا ورالا بەرەدى. ال «كەكشىل بولما، كوپشىل بول!» دەگەن سوۆەتتىك كەزەڭ تۋدىرعان جاساندى ماقالسىماق، ٴبىزدىڭ ورىسپەن جاناسقاندا جوعالتقان مىنەزىمىزدىڭ كورىنىسى. الاش كوسەمى ٴاليحان بوكەيحاننىڭ: «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ، بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەۋى دە سودان عوي!

ايگىلى قاز داۋىستى قازىبەك ٴبيدىڭ 14 جاسىندا-اق جوڭعار قوڭتايشىسى سەۆان رابدانعا:

ٴبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز،

ەشكىمگە سوقتىقپاي، جاي جاتقان ەلمىز.

ەلىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ،

نايزاسىنا جىلقىنىڭ قىلىن تاققان ەلمىز،

-دەپ، ايتقانىنداي، سەن قۇلدىڭ تۇقىمىسىڭ با، نە تورەنىڭ تۇقىمىسىڭ با، ٴتىپتى ايداھاردىڭ نە ايۋدىڭ بالاسى بولساڭ دا باقىتىڭدى قازاقتىڭ تىنىشتىعىنان ىزدە!؟

Айдын Ырысбекұлы
49191

ايدىن ىرىسبەك ۇلى - قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنىڭ (ەس) گەرالديست-ساراپشىسى، الاشتانۋشى. 1971 جىلى 7 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى (بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانى)، اقسۋات اۋىلىندا تۋعان.

1986 جىلى قارعىبا اۋىلىنىڭ يۋ.ا. گاگارين اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەبىن، 1989 جىلى اقسۋات اۋداندىق №17 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «كىشى مال دارىگەرى» ماماندىعى بويىنشا…

ٴومىربايان