BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 384.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 432.02 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.9
استانا:

ٴداۋىر تامىرىنداعى تەكتىلىك

اسىل مۇرا

ٴداۋىر تامىرىنداعى تەكتىلىك

ٴبىز الەمدىك مادەنيەت پەن وركەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ٴرول اتقارعان دانا ۇلتتىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز. «مىڭ ٴولىپ، مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىز قالپى مەن اينىماس سالتىن، ۇلى دالا مادەنيەتىنەن مانسۇق بولعان ومىرشەڭ رۋحاني قۇندىلىقتاردى اينا-قاتەسىز بۇگىنگى ۇرپاققا ميراس ەتىپ وتىرعانى ۇلگى ەتەرلىك دۇنيە. اتا-بابالار ارداقتاعان اتا سالتىمىز بۇگىندە كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ التىن قاينارىنداي ٴتالىم مەن تاربيەگە تولى. قازاقتىڭ تۇرمىس-سالت مادەنيەتىندەگى باستى بايلىعى قاسيەتتى جەتى سانىمەن ورنەكتەلەتىن كيەلى قازىناسى بار. ول ادامداردىڭ كۇندەلىكتى پايدالانىپ، قولدارىنا ۇستاپ جۇرگەن نارسەلەرى. وعان قازان، ات، يت، بۇركىت، مىلتىق، ديىرمەن، كىتاپ جاتادى. ەر جىگىتتىڭ جۇيرىك اتى – قاناتى. قىران بۇركىت – قۋاتى. قۇماي تازىسى – ابىرويىن اسىرار سەنىمدى سەرىگى. مىلتىعى – قاھارلى وتى، قازانى – بەرەكە-ىرىسى، كىتاپ – رۋحاني التىن دىڭگەگى، ديىرمەن – مولشىلىق سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلگەن. باعزى زاماننان ٴومىر قاجەتىنە نەگىز ەتىپ تاراتقان حالقىمىز ونى –جەتى ىرىسقا بالاۋىنىڭ دا ٴمانى وسىندا. كيەلىنىڭ العاشقىسى بولىپ قازان ايتىلادى. ەجەلگى ساق پەن عۇن تايپالارىنىڭ قورعاندارىنان قولادان جاسالعان قازاندار ٴالى كۇنگە دەيىن تابىلۋدا. ەرتە زاماندا ٴومىر سۇرگەن ساقتار ۇلانعايىر دالادا كوشپەلى عۇمىر كەشكەن. مال ٴوسىرىپ، ٴسۇتىن ٴىشىپ، ەتىن جەگەن. ول ٴۇشىن ەڭ قاجەتتى ىدىس قازان بولعان. ولار ونىڭ ٴبۇيىرىن كۇن بەلگىسىمەن جانە ٴۇش سيراعىن قوشقارلاردىڭ مۇسىنىمەن اشەكەيلەپ جاساعان. ۇستايتىن ەكى قۇلاعى بار عۇن قازاندارى ساقتاردىكىنە قاراعاندا سوپاقتاۋ بولعان.

1397 جىلى امىر-تەمىر تەبريزدەن قۇيۋشى شەبەر ٴابدىل-ازيزدى ارنايى شاقىرعان. تۇركىستاننان 30 شاقىرىم جەردەگى قارناق قىستاعىندا وعان جەتى تەمىردىڭ قوسپاسىنان قازان قۇيدىرعان. سالماعى 2 توننا، بيىكتىگى 160 سم قازاندى اينالدىرا 12 رەت «اللادان باسقا قۇداي جوق» جانە 14 رەت «باقىتتى بولىڭىز» دەگەن سوزدەر جازىلعان. ول قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ «قازاندىق» بولمەسىنە قويىلعان. عيماراتتىڭ ىشىندەگى قۇدىقتان الىنعان ٴزامزام سۋى قازانعا تولتىرىلىپ، عيبادات ەتۋشىلەرگە بەرىلەدى. وسىناۋ كونە زاماننان سىر شەرتەتىن ىدىستى حالقىمىز قاسيەت تۇتقان. سوندىقتان اس بەرۋ راسىمىنە كوپتەگەن رۋلار قاتىسىپ، تايقازاندى اينالدىرا باستارىن ٴتۇيىستىرىپ، جالاۋلارىن شانشىپ قوياتىن بولعان. بۇل – بىرلىكتىڭ، ۇيىمشىلدىقتىڭ، تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى.

كەلەسى كەزەكتە جۇيرىك ات كيەلىگە بالانعان. كوشپەندىلەردىڭ ٴومىر سالتىنا بەيىمى – جىلقى مالى. يمانبۇرلىك وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بوتاي جەرىندە 1980 جىلى سالماعى ونداعان تونناداي ٴجۇز مىڭداعان جىلقى سۇيەكتەرى تابىلىپ، جۇزدەن استام ٴۇي-جايدىڭ ورنى اشىلعان. باسپانالاردىڭ قابىرعالارى جىلقى سۇيەكتەرىنەن قالانىپ، قورا-قوپسىلاردىڭ توبەلەرى سۇيەكپەن جابىلعان. كوپ زاتتاردىڭ ىشىنەن اۋىزدىقتار ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. دەمەك وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىن ادامدار جىلقىنى اۋىزدىقتاپ ۇيرەتىپ مىنگەن.

كوشپەندىلەردىڭ تاعى ٴبىر جاڭالىعى – شالبار مەن ۇزەڭگى. اتتىڭ ارقاسىنا جايداق مىنگەن ادام قۇيرىعى مەن سانىن قاجاماس ٴۇشىن قوس بالاقتى شالبار تىگىپ كيدى. كەيىنىرەك ii-iii عاسىردا ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپتى. جىلقى قاھارمان باتىرلاردىڭ سەرىگى بولعان. قازاقتا باتىرلاردىڭ مىنگەن اتىن «قازانات» دەپ اتاعان. سوندىقتان حالقىمىز جاقسى كورگەن بالاسىن «ق ۇلىنىم» دەپ ەركەلەتىپ، ەل باستاعان ازاماتىن «تۇلپارىم» دەگەن.

ۇلتىمىزدىڭ ۇلى دالا مادەنيەتىندە سول قازىنالاردىڭ ٴبىرى جانە بىرەگەيى مىلتىق سانالعان. xvii عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ونى قازاقتار پايدالانىپ، «وتتى قارۋ» دەپ اتاعان. ساندىلەرىنىڭ ٴدۇمى، قۇنداعى، وقپانى زەرلەنىپ، ويۋلانىپ، التىندالىپ سۇيەكپەن اشەكەيلەنگەن. ٴسوزىمىزدى جانداندىرعان قۋانىش اعامىز دا وزدەرىنىڭ جاس كەزدەرىندە كوزى كورىپ، تۇتىنعان قارۋى جونىندە پىكىر ٴبىلدىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا «اڭشىلار قولداناتىن «ٴشيتى» مىلتىقتاردىڭ سيراعى بولعان. ولاردىڭ وقپانى دوڭگەلەك نە بىرنەشە قىرلى بولىپ جاسالعان. سوعان قاراي «التى قىرلى اق بەرەن»، «ون ەكى قۇرساۋ جەز ايىر»، «قارا مىلتىق» دەگەن اتاۋلارى بار. الىسقا اتاتىن اۋىر مىلتىقتار – سامقال، قوزىكەش، قۇلدىر-ماماي. ەرتەدەگى مىلتىقتار اۋزىنان وقتالاتىن بولعان. ونىڭ ٴوق-دارىسىن سالىپ جۇرەتىن ساۋىت «وقشانتاي» شاقپاق كىسە بەلدىككە تاعىلادى. بەلدىكتە ارقاردىڭ، كيىكتىڭ مۇيىزدەرىنەن جاسالعان شاقشالار بار. وعان ٴبىر اتۋعا ولشەنگەن وق ٴدارى سالىناتىن بولعان. سول كەزدەگى زەرگەرلەر مۇنداي قارۋلاردى سانمەن بەزەندىرىپ وتىرعان. بۇل دا دالا مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ٴبىرى بولىپ باعالانعان» دەيدى ول.

ال، ادامزات باسقا جانۋارلاردان بۇرىن ٴيتتى وزىنە جاقىن تارتقان. باياعىدان جەتكەن جارتاس، ۇڭگىرلەردەگى ٴيتتى ەرتىپ، اڭ اۋلاپ جۇرگەن ادامداردىڭ كەسكىن بەينەسى سونىڭ دالەلى. سوندىقتان ول دا قازىناعا بالانعان. قازاق اڭىزدارىندا دا العىر تازىلاردى قۇماي قۇستىڭ جۇمىرتقاسىنان شىققان، ونىڭ قۇستاي جۇيرىكتىگى سودان قالعان دەسەدى. ولارعا ٴتان ەرەكشەلىكتەر كوپ. ەلگەزەك، قوزعالىسى شاپشاڭ، سيراقتارى جىڭىشكە، الدىڭعى ەكى اياعىنىڭ اراسى ٴسال دوڭگەلەنە بىتكەن، ٴبىتىمى شىمىر، ٴجۇنى سۇيىق، تاناۋى ۇشكىر، تىك قۇلاقتى، جون ارقاسى دوڭەستەۋ، كوزقاراسى سەرگەك، تۇياقتارى ۇزىن دا، وتكىر، تىستەرى اقسيىڭقى. مۇنداي تۇقىمدى «قارعىباۋىن» اياماي بەرىپ اسىرايدى. جاسىنان اڭ ۇستاۋعا، ٴىز كەسۋگە باۋليدى. مىلتىق ۇنىنە دە ەپتەپ ۇيرەتەدى. قارعىباۋ – كۇشىك الۋدىڭ كادەسى. اسىراۋشى ادام يت يەسىنىڭ بالالارىنا سىيلىق اكەلەدى. ەنەسىنىڭ يتاياعىنا جەم سالىپ، كۇشىگىنە ٴسۇت جالاتادى. تورەلەر مەن سۇلتانداردىڭ قىمبات تازىسىنا ٴۇي ىشىنەن ورىن بەرىلگەن. كىلەمنىڭ ۇستىندە جاتقان اسىل تازىلار تۋرالى وتكەن عاسىردا قازاق جەرىن ارالاعان ساياحاتشىلار جازعان. يت قوتاننىڭ بەرەكەسى سانالعاندىقتان وزگەگە بەرۋگە، ساتۋعا بولمايدى. قوتانشىل ٴيتتى «قۇتپان» ياعني قۇتتىڭ باسى دەپ ەركەلەتىپ، باعالاپ دارىپتەيدى.

جاقسى ات، قۇماي تازىمەن قاتار، قىران بۇركىتتى ۇستاۋ سەرىلىكتىڭ بەلگىسى. ادامعا ۇيرەنۋى ٴۇشىن بۇركىتتى كۇنى بويى قولعا ۇستاپ، ٴجيى-جيى باسىنان، موينىنان سيپاي بەرەدى. ونى ورتاسىنان جىپپەن بايلانعان كولدەنەڭ اعاشقا وتىرعىزادى. ىرعالىپ تۇرعان اعاش بۇركىتتى ۇيىقتاتپايدى. قىراننىڭ ٴبىر جەرىن اۋىرتىپ، نە قورقىتساڭ، شامدانعان قۇس يەسىن قاناتىمەن سابالايدى. سوندىقتان قۇسقا «توماعا» كيگىزەدى. ابدەن ۇيرەتىلگەن بۇركىتتى اڭشى جوتانىڭ باسىنا الىپ شىعادى. ال سەرىكتەستەرى ايعايلاپ تۇلكىنى، قوياندى ۇركىتەدى. اڭشى تۇرا قاشقان اڭعا ونىڭ توماعاسىن سىپىرىپ قويا بەرەدى. قۇس الدىمەن اسپانعا سامعاپ ۇشىپ، جەمتىگىنە تىك شانشىلىپ تۇسەدى. تاريحي دەرەكتەردە قاسىم حان 1520 جىلى جايىق پەن ەدىلدىڭ اراسىندا ۇلكەن «سالبۇرىن» جاساعان. بۇل قازاق حاندارىنىڭ جىگىتتەر مەن نوكەرلەرىن جيناپ بىر-ەكى ايعا دالاعا اڭعا شىعۋى.

جەتى قازىنانىڭ ەڭ كيەلىسى ديىرمەن بولعان. ول كوشپەندىلەر تۇرمىسىندا كوپ قولدانىلعان. قازاق حالقى ەگىن ەگىپ، جەردىڭ پايداسىن كورىپ، تارى، بيداي ەككەن. ولاردىڭ ٴدانىن ۇگىپ، قول ديىرمەنمەن تارتىپ الاتىن بولعان. ۇلتتىق قۇندى بۇيىمدار قاتارىندا اعاش سابى بار قوس تاباق، شاعىن ديىرمەن وتە قاجەت دۇنيە سانالعان.

رۋحاني دۇنيەلەردى اسىل قازىناعا بالاعان حالقىمىز كىتاپتى اسا قادىرلەگەن. ەسكى كىتاپتار قۇندى جادىگەرلەر قاتارىندا ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالاردا ساقتاۋلى. 1950 جىلى وتىرارتوبەدە ويناپ جۇرگەن بالالار تىشقان ىنىنەن سارعايعان نارسەنى كورەدى. ونىڭ قاتپارلانعان قاعاز ەكەنىن بايقايدى. ٴىندى قازىپ مۇقاباسى مال تەرىسىمەن تىستالعان كونە كىتاپتى تاۋىپ الادى.

وتىرار ارىستىڭ سىرعا قۇياتىن تۇسىنداعى ورتاعاسىرلىق كونە قالا. كەرۋەن جولدارىنىڭ توعىسىندا تۇرعان شاھارعا دۇنيەنىڭ ٴتورت بۇرىشىنان الۋان تىلدە جازىلعان قىش كىتاپتار، شەجىرەلەر، قولجازبالار، پەرگامەنتتەر، فوليانتتار اكەلىنگەن.

حالقىمىز ەجەلدەن ٴبىلىمدى ادامدى، كىتاپتى ەرەكشە قادىرلەگەن. قازىنانىڭ ۇلىعى كىتاپ ارقىلى ساۋات اشىپ، بالالارىن وقىتقان. ٴار ۇيدە ٴوزىنىڭ اتا-تەك شەجىرەسى جازىلعان قولجازبا كىتابى، باتىرلىق جىرلار، قيسسا داستاندار مەن قۇراندار ساندىققا سالىنىپ، سارى التىنداي ساقتالعان.

مىنە، وسىنداي ۇلت مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ٴداۋىر تامىرىنداعى تەكتىلىگىمىزدىڭ دالەلىندەي.

گاۋھار قوجاحمەتوۆا

Гауһар Қожахметова
236807

گاۋھار اسقارقىزى قوجاحمەتوۆا 1965 جىلى 5 تامىزدا قىزىلوردا وبلىسى، جالاعاش اۋدانى، «ماقپالكول»( بۇرىنعى «جاڭاتالاپ») اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.
1982 جىلى اتالمىش اۋىلداعى №117 ورتا مەكتەپتى ٴبىتىرىپ، سول جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ٴتۇسىپ، ونى 1986 جىلى ٴبىتىرىپ شىققان. ونىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا جازعان العاشقى تىرناقالدى جىرلارى مەن ماقالالارى اۋداندىق «جاڭادا…

ٴومىربايان